Пандус қана инклюзия емес: ерекше қажеттілігі бар адамдарға қоғам қашан тең қарайды?
Кейде біз инклюзия туралы тым оңай сөйлейміз. Бір ғимараттың алдына пандус орнатсақ, арнайы іс-шара өткізсек немесе әлеуметтік желіде ерекше қажеттілігі бар адамға қолдау білдірсек, азаматтық борышымызды орындағандай боламыз. Бірақ шынайы инклюзия – қайырымдылық акциясы да, бір күндік науқан да емес. Ол – адамның қоғамда ешкімнен кем емес екенін күнделікті өмірде сезінуі.
Қазақстанда бұл мәселе аз ғана топтың проблемасы емес. 2026 жылғы 1 қыркүйектегі дерек бойынша елімізде 760,6 мыңнан астам мүгедектігі бар адам бар. Оның 124 мыңы – балалар. Соңғы сегіз айда алғаш рет мүгедектігі бар деп танылған азаматтар саны өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 2,3 пайызға өскен. Бұл – инклюзия туралы әңгімені кейінге ысыра беруге болмайтынын көрсететін маңызды белгі, деп жазады Qazaqtoday.info мамандардың пікірін ескере отырып.
Мәселе адамның мүмкіндігінде емес, қоғамның оған жасаған мүмкіндігінде.
Арбадағы адам үшін биік баспалдақ – жай ғана сәулеттік кемшілік емес. Есту қабілеті шектеулі адам үшін аудармасыз маңызды ақпарат – қоғамнан шеттету. Көру қабілеті төмен азамат үшін қолжетімсіз сайт немесе бағдаршам – тәуелсіз өмір сүруге қойылған кедергі.
Қазақстанның 2025–2030 жылдарға арналған инклюзивті саясат тұжырымдамасының өзі қоғамдағы негізгі проблемаларды ашық мойындайды. Құжатта еңбек нарығындағы инклюзивтіліктің жеткіліксіз екені, қоғамдағы инклюзия мәдениетінің әлі кең таралмағаны және мүгедектігі бар адамдардың сапалы білім мен жұмысқа қол жеткізуде қиындық көретіні атап өтіледі.
Яғни, мәселе тек мемлекет қанша жәрдемақы төлейді деген сұрақпен өлшенбеуі керек. Негізгі мәселе – адам өз еңбегімен табыс тауып, білім алып, қала ішінде еркін жүріп, мәдениет пен қоғамдық өмірге толыққанды араласа ала ма?
Мысалы, Ұлыбританияда жұмыс берушілер заң бойынша мүгедектігі бар қызметкерлер мен жұмыс іздеушілерге «ақылға қонымды жағдай» жасауға міндетті. Бұл жұмыс кестесін бейімдеу, арнайы құрал-жабдық беру, жұмыс орнының қолжетімділігін қамтамасыз ету немесе іріктеу рәсімін өзгерту болуы мүмкін. Мұндағы басты ұстаным – адамды жұмысқа бейімдеу емес, қажет болған жағдайда жұмыс ортасын адамға бейімдеу.
Жапония тәжірибесі де назар аударуға тұрарлық. Елдің негізгі заңнамасында мүгедектігі бар әрбір адамның қадір-қасиетін құрметтеу, қоғамның экономикалық, мәдени және әлеуметтік өміріне қатысу құқығы бекітілген. Қолжетімді орта мен қоғамдық түсінікті қалыптастыру мемлекеттің ғана емес, бүкіл қоғамның міндеті ретінде қарастырылады.
Әрине, шетелде де барлық мәселе шешіліп кеткен жоқ. Бірақ дамыған елдердің тәжірибесі бір маңызды ақиқатты дәлелдейді: инклюзия – әлсіз адамға жасалған жеңілдік емес, қоғамның әділеттілік деңгейін көрсететін өлшем.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының бағалауынша, әлемде шамамен 1,3 миллиард адам, яғни жер шары халқының әр алтыншы тұрғыны белгілі бір деңгейде мүгедектікпен өмір сүреді. Олардың алдында тұрған басты кедергілердің қатарында стигма, кемсіту, кедейлік, білім мен жұмысқа қолжетімділіктің төмендігі бар.
Сондықтан қоғамға ең алдымен тіл мен көзқарасты өзгерту қажет. Ерекше қажеттілігі бар адамды аяушылықтың нысаны ретінде емес, құқығы, арманы, таланты және таңдауы бар толыққанды азамат ретінде қабылдайтын уақыт келді.
Құрмет – үлкен сөзден басталмайды. Ол автобуста жол беру мәдениетінен, қызмет көрсету орнындағы сыпайылықтан, жұмысқа қабылдау кезіндегі әділ шешімнен, мектептегі баланың қатарынан шеттетілмеуінен басталады.
Қазақстанда инклюзивті білім беру бағытында да алға жылжу бар: ресми деректер бойынша жалпы білім беретін мектептердің 86 пайызында инклюзивті оқытуға жағдай жасалған. Бірақ жағдай жасау мен шынайы қабылдаудың арасында үлкен айырмашылық бар. Бала мектепке кіре алғанымен, өзін сол ортада тең сезіне ала ма? Ересек адам жұмысқа орналасқанымен, мансаптық өсуге бірдей мүмкіндік ала ма? Міне, жауап күтіп тұрған негізгі сұрақтар осылар.
Инклюзивті қоғам – пандустардың санымен емес, адамдардың мүмкіндігімен өлшенуі тиіс. Біз ерекше қажеттілігі бар азаматтарды қоғамға «қосуға» емес, қоғамның өзін әр адамға ортақ кеңістікке айналдыруға тиіспіз.
Өйткені ешкім өмір бойы бір ғана әлеуметтік мәртебемен шектелмейді. Кез келген адам уақытша немесе тұрақты түрде ерекше қолдауға мұқтаж болуы мүмкін. Сондықтан қолжетімді қала, әділ жұмыс орны және құрметке негізделген қоғам – біреуге жасалған жақсылық емес. Бұл – барлығымызға қажет өркениетті өмірдің өлшемі.
Нағыз инклюзия адамды аяудан емес, оны тең көруден басталады. Ал теңдік туралы қоғамның сөзінен емес, оның көшесінен, мектебінен, жұмыс орнынан және күнделікті қарым-қатынасынан білуге болады.
Фото: ашық дереккөз
