Отыз жылдан астам уақыт құқықтық тірек болған 1995 жылғы Ата заң бүгіннен бастап тарихқа айналды. Алайда Қазақстан заңсыз кеңістікте бір сәтке де қалған жоқ. 2026 жылғы 1 шілдеде республикалық референдумда қабылданған жаңа Конституция ресми түрде күшіне еніп, ескі Негізгі заңның қолданысы дәл сол сәтте тоқтады. Бір құжат орнын екіншісіне жол сызбай берген бұл өтпелі кезеңді сарапшылар елдің саяси жүйесіндегі ең ауқымды институционалдық жаңғырудың бастауы деп бағалап отыр. Осы туралы Qazaqtoday.info сайты хабарлайды.
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев осы оқиғаға орай халыққа үндеу жасады. «Бүгін тәуелсіз Қазақстан тарихының жаңа дәуірі басталады. Біз саяси-экономикалық реформалардың, ауқымды өзгерістердің және қарқынды дамудың даңғыл жолына түсеміз», — деді Президент. Оның айтуынша, бұл күн мемлекеттің бүкіл саяси жүйесін, сондай-ақ азаматтық қоғам институттарын түбегейлі жаңғырту кезеңінің басталғанын білдіреді.
Саясаттанушы Марат Шибутовтың пікірінше, жаңа Ата заңды бұрынғы модельдің жай ғана түзетілуі деп қарауға болмайды. Ол құжатты Қазақстан тарихындағы ең көлемді әрі егжей-тегжейлі Негізгі заң деп сипаттайды. Сарапшы басты мәннің жекелеген баптарда емес, ұзақ мерзімге есептелген жаңа институционалдық құрылымның қалыптасуында екенін атап өтеді. Расында, жаңа Конституция 11 бөлім мен 96 баптан тұрады және мәтіннің басым бөлігі толық жаңартылды.
Экономикалық зерттеулер институты Әлемдік экономиканы зерттеу орталығының директоры Әлібек Райпов құжаттың экономикалық өлшеміне тоқталды. Оның бағалауынша, жаңа Конституция ұлттық экономика параметрлерін орнықтылық, тиімділік және әртараптандыру тұрғысынан өзгертуге алғышарт жасайды. Сарапшы сот жүйесінің рөліне ерекше мән береді. «Соттардың тәуелсіздігін нығайту, олардың қаржылық дербестігі, азаматтардың жағдайын нашарлататын заңдардың кері күшіне тыйым салу — бұл шаралар трансакциялық шығындарды азайтады», — дейді ол. Райповтың айтуынша, даулар әділ әрі уақытылы қаралса, кәсіпкерлер ұзақмерзімді келісімшарттарды жиірек жасасады, ал жеке меншікті конституциялық қорғау Қазақстанның шетелдік инвестиция тарту тартымдылығын арттырады.
Саясаттанушы Нұрхат Ораш жаңа Конституцияны еліміздің жаңа даму кезеңіне бастайтын жол деп сипаттайды. Ол 1 шілдеден бастап дәстүрлі қос палаталы Парламент жүйесінің орнына бір палаталы жоғары өкілді орган — Құрылтай келетінін, сондай-ақ алғаш рет вице-президент лауазымы енгізілетінін еске салады. Сарапшының сөзінше, жаңа конституциялық заң Құрылтайдың өкілеттіктерінің кең ауқымын белгілейді — оған вице-президентті, Премьер-министрді, Конституциялық сот судьяларын тағайындауға келісім беру функциялары кіреді.
Саясаттанушы Асхат Қасенғали болып жатқан өзгерістерді кеңірек аяда қарайды. Оның пікірінше, соңғы үш жылда өткен екі референдум Қазақстандағы жаңа саяси кезеңнің басталғанын айқын көрсетті. Сарапшы азаматтардың бір бөлігі қолдап, бір бөлігі қарсы шыққанын демократиялық үдерістің табиғи көрінісі деп есептейді.
Жаңа Конституция күшіне енуімен саяси күнтізбе де қозғалысқа түсті. Мемлекет басшысының мәлімдеуінше, ол таяу арада Құрылтай сайлауын өткізу туралы жарлыққа қол қояды. Ресми жоспар бойынша, тамыз айында бір палаталы Құрылтай сайлауы өтіп, қыркүйекте Қазақстан Халық кеңесі жасақталмақ. Президент алдағы сайлаудың ашық, әділ әрі бәсекелі жағдайда өтуі тиіс екенін баса айтты. Сарапшылардың ортақ түйіні: жаңа Ата заңның нақты салмағын енді оның мәтіні емес, жаңадан құрылатын институттардың тәжірибедегі жұмысы айқындайды.
