2026 жылғы 1 шілдеден бастап ЕАЭО Кеден кодексіне енгізілген өзгерістер аясында интернет арқылы сатып алынатын тауарлар алғаш рет жеке санатқа – электрондық сауда тауарлары санатына бөлінеді. Олар үшін жеке декларация, арнайы кедендік рәсімдеу тәртібі және жаңа әкімшілендіру қағидалары енгізіледі. Qazaq Expert Club сарапшысы, салық консультанты, ACCA мүшесі Автор: Раушан Тасшоинова аталған жайтқа қатысты сараптама жасап көрді.
Бұл өзгерістердің негізгі мақсаттарының бірі – ЕАЭО елдерінің бюджеттері үшін қосымша салық түсімдерінің көзін қалыптастыру. Алайда бұдан да маңызды міндеттердің бірі – жергілікті сатушылар мен жаһандық маркетплейстер арасындағы бәсекелестік жағдайларын неғұрлым әділ ету.
Ұлттық статистика бюросының деректеріне сәйкес, 2025 жылы Қазақстандағы электрондық сауда көлемі 3,8 трлн теңгеге жетті. Оның ішінде онлайн сатылымдардың шамамен 86%-ы маркетплейстердің үлесіне тиесілі болды. Электрондық сауда экономиканың ең ірі сегменттерінің біріне айналғандықтан, ЕАЭО мемлекеттері бұл сала үшін жеке реттеу тетіктерін біртіндеп қалыптастырып жатыр.
Менің ойымша, ең маңызды өзгеріс 5%-дық баж мөлшерлемесінде емес. Бұдан да маңыздысы – бұрын интернет арқылы сатып алынатын тауарлар негізінен жеке пайдалануға арналған тауар ретінде қарастырылса, енді олар үшін дербес кедендік рәсімдеу және есепке алу режимі енгізіліп отыр.
Бүгінде қазақстандық бизнес тауарларды импорттау, кедендік рәсімдеу, қоймада сақтау, ел ішіндегі логистика, заңнама талаптарын сақтау және салықтық әкімшілендіру бойынша шығындар көтереді. Ал дәл сондай тауарды көп жағдайда шетелдік маркетплейстер арқылы арзанырақ бағамен тікелей тапсырыс беруге болады.
Сондықтан кәсіпкерлер қауымдастығы ұзақ уақыттан бері бәсекелестік шарттарының тең емес екенін айтып келеді. Жаңа тәртіп бұл айырмашылықты толық жоймайды, бірақ оны қысқартуға бағытталған алғашқы қадамдардың бірі болып табылады.
Төлемдерді есептеу тәртібі де өзгереді. Бұрын кедендік баж белгіленген лимиттен асқан сомаға ғана есептелсе, енді ол тапсырыстың толық кедендік құнына есептелетін болады. Сонымен қатар 31 килограммдық салмақ лимиті алынып тасталады.
Егер тапсырыс құны 200 еуродан асса, оған 5% мөлшеріндегі бірыңғай кедендік төлем (бірақ әр килограмм үшін кемінде 1 еуро) және қосымша 16% ҚҚС есептеледі.
Бұл шетелдік сауда алаңдарының баға бойынша артықшылығын белгілі бір деңгейде төмендетіп, жергілікті сатушыларға тек жеткізу жылдамдығы, кепілдік және сервис арқылы ғана емес, баға бойынша да бәсекелесуге мүмкіндік береді.
Бұл өзгерістер Қазақстан ішінде сатып алуды ынталандыра ма? Ішінара – иә. Егер шетелдік маркетплейстегі тауар бағасы мен жергілікті сатушының ұсынысы арасындағы айырмашылық айтарлықтай болмаса, көптеген сатып алушылар жылдам жеткізуді, тауарды қайтару мүмкіндігін және ел аумағындағы кепілдік қызмет көрсетуді таңдайды.
Сонымен қатар шетелдік платформалардан жаппай бас тарту болады деп күтуге болмайды. Арзан тауарларды сатып алушылар үшін қосымша төлемдердің әсері көп жағдайда шамалы болады. Алайда техника, жиһаз және басқа да қымбат тауарларды сатып алу кезінде қосымша салықтық жүктемені алдын ала ескеруге тура келеді.
Көптеген санаттар бойынша ірі халықаралық маркетплейстер ауқымының үлкендігі, өндірушілерден тікелей жеткізу және операциялық шығындардың төмен болуы арқасында баға бойынша артықшылықтарын сақтап қалуы мүмкін.
Сондықтан жаңа ережелерді тек баж мөлшерлемесі тұрғысынан бағалау дұрыс болмас еді. Олардың негізгі мақсаты төлемдерді көбейту емес, электрондық сауда нарығында неғұрлым теңгерімді жағдай қалыптастыру.
Іс жүзінде ЕАЭО экономиканың ең қарқынды дамып келе жатқан сегменттерінің бірі үшін жеке реттеу жүйесін қалыптастыра бастады. Ал бүгінгі басты сұрақ баж мөлшерлемесінің көлемінде емес, жаңа ережелер жергілікті бизнес пен шетелдік маркетплейстер үшін шын мәнінде әділ бәсекелестік орта қалыптастыра ала ма деген мәселеде болып отыр.
Фото: ЖИ
