Қазақстан су ресурстарын басқарудың жаңа жүйесін құруда

Сурет: ernur.kz

Соңғы жылдары Қазақстан су саласындағы жекелеген мәселелерді шешуден кешенді реформаға көшті. Бұл туралы Qazaqtoday.info сайты хабарлайды.

Су – XXI ғасырдың негізгі ресурстарының бірі. Үлкен аумақты алып жатқан Қазақстан үшін су ресурстарын тиімді басқару стратегиялық маңызға ие.

Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың пікірінше, су саласындағы мәселелерді шешу әлеуметтік тұрақтылықтың, экономиканың тұрақты дамуының және ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің басты факторларының бірі болып табылады. Сенімді сумен жабдықтау аймақтар мен экономиканың негізгі салаларының дамуы үшін қажет, демек, елдің бәсекеге қабілеттілігіне тікелей әсер етеді.

Соңғы жылдары Қазақстан су саласындағы жекелеген мәселелерді шешуден кешенді реформаға көшті. Қазіргі заманғы, экологиялық жауапты және ұзақ мерзімді дамуға бағытталған жаңа басқару моделі қалыптасуда.

Негізгі қадамдардың бірі – ауқымды өзгерістерді үйлестіру орталығына айналған Су ресурстары және ирригация министрлігінің құрылуы. Сонымен қатар, 2024–2028 жылдарға арналған су саласын дамытудың кешенді жоспары және 2030 жылға дейінгі су ресурстарын басқару жүйесін дамыту тұжырымдамасы бекітілді.

Саланы реформалауда өткен жылдың маусым айында күшіне енген жаңа Су кодексі ерекше рөл атқарады. Құжат ірі өнеркәсіптік кәсіпорындардың айналымды және қайталама сумен жабдықтауға кезең-кезеңімен көшуін көздейді. Бұл өнеркәсіпте суды қайталама пайдалану үлесін 28%-ға дейін арттыруға мүмкіндік береді.

«Соңғы екі жылда Қазақстанның су саласында жүйелі өзгеріс болды. Үкімет бытыраңқы шаралардан жаңа Су кодексі мен ауқымды инвестициялық бағдарламаларда бекітілген кешенді саясатқа көшті. Су кодексі суды пайдалану философиясын толығымен өзгертеді: су енді тегін ресурс болып саналмайды, енді оны ұтымды пайдалануға, есепке алуға және үнемдеуге баса назар аударылады. Бұл өте маңызды сәттер», – дейді ҚР Парламентаризм қорының сарапшысы, эконометрика профессоры, АҚШ-тың Нью-Йорк ғылым академиясының мүшесі Нұрлан Мұнбаев.

Бүкіл ел бойынша су инфрақұрылымын жаңғырту жүріп жатыр, бұл адамдардың өмір сапасы мен денсаулығының басымдықта екенін көрсетеді. Екі жыл ішінде Қазақстанда бес су қоймасы қайта жаңартылып, шамамен 1,5 мың км канал жаңғыртылды.

«Ағымдағы жылдың соңына дейін сумен жабдықтау объектілерін салу және қайта жаңарту бойынша 12 жобаны пайдалануға беру көзделген. Нәтижесінде жалпы халқы шамамен 540 мың адамды құрайтын 142 ауылдық елді мекеннің сапалы ауыз суымен қамтамасыз етілуі жақсарады.

Гидроқұрылыстарды тиісті деңгейде күтіп ұстау және пайдалану мәселелері маңызды. Президенттің тапсырмасына сәйкес 16 өңірде коммуналдық меншіктегі гидротехникалық құрылыстарды күтіп ұстау, пайдалану және басқару жөніндегі мамандандырылған ұйымдар құрылды. Мамандандырылған коммуналдық ұйымдардың балансына 822 нысан берілді», – деп атап өтті Су ресурстары және ирригация министрлігінде.

2030 жылға дейін Қазақстанда 42 жаңа су қоймасын салу, 37 жұмыс істеп тұрғанын қайта жаңарту және 14,5 мың км-ден астам ирригациялық каналды жаңғырту жоспарлануда.

Инфрақұрылымның дамуының көрнекі мысалы – Солтүстік Қазақстан облысы. Мұнда елдегі ең ұзын топтық су құбырлары желісі орналасқан – 3 мың км-ден астам. Ол 229 ауылды сумен қамтамасыз етеді, онда 175 мың адам тұрады.

2025 жылы аймақтың инфрақұрылымын дамытуға Арнайы мемлекеттік қордан 45 млрд теңгеден астам қаражат бөлінді. 48 жоба қаржыландырылды. Енді Үкімет мемлекетке қайтарылған активтерден қосымша 2,7 млрд теңге бөлді. Қаражат Преснов және Соколов топтық су құбырларын қайта жаңартуды аяқтауға жұмсалады.

Бірінші нысанды қайта жаңарту 34,5 мың адам тұратын 43 елді мекеннің сумен жабдықталуын жақсартуға мүмкіндік береді. Соколов су құбырын қайта жаңарту жобасы 4 мыңнан астам адам тұратын 10 ауылды қамтиды.

«Президенттің заңсыз активтерді қайтару жөніндегі бастамасының маңызы зор. Біздің өңірге өткен жылы да айтарлықтай қаражат бөлінді. Енді Үкімет қаражатты ұзақ мерзімді құрылыстарды аяқтауға бағыттау туралы шешім қабылдады. «Пресновка-1» жобасы көптен күткен, ол 2014 жылдан бері жүзеге асырылып келеді. «Соколовка-2» – 2018 жылдан. Биыл біз оларды аяқтауды жоспарлап отырмыз. Бұл жүйенің сенімділігін арттырады, тасымалдау кезіндегі жоғалтуларды азайтады және ауыз судың берілу сапасын жақсартады», – деп атап өтті ҚР Су ресурстары және ирригация министрлігі «Қазсушар» РМК «Есіл су» филиалының Солтүстік Қазақстан облысы бойынша директоры Қанат Асқаров.

Сонымен қатар, Қазақстан суды ұтымды пайдалануға біртіндеп көшуде. Басты көрсеткіш тұтыну көлемі емес, әр текше метр ресурстың тиімділігі болып табылады.

Критикалық маңызды бағыт – ирригацияны дамытуға ерекше назар аударылуда. Бұған дейін Премьер Бектенов су үнемдеу технологияларын енгізуді жеделдетуді тапсырған болатын. Бұл бір мезгілде ауыл шаруашылығын қолдауға және су ресурстарына жүктемені азайтуға мүмкіндік береді.

Өткен жылдың қорытындысы бойынша су үнемдеу технологияларын қолдану алаңы шамамен бес есе өсіп, шамамен 550 мың гектарға жетті. Осының арқасында шамамен 880 млн текше метр суару суын үнемдеуге мүмкіндік туды. 2030 жылға қарай бұл көрсеткішті 1,3 млн гектарға дейін арттыру жоспарлануда.

Тағы бір маңызды бағыт – су шаруашылығын цифрландыру. Қазақстанда су объектілерінің жай-күйін бақылауға, жедел деректер негізінде басқару шешімдерін қабылдауға мүмкіндік беретін заманауи мониторинг жүйелері енгізілуде.

Осылайша, Қазақстан су ресурстарын басқарудың кешенді жүйесін құруда. Инфрақұрылымды ауқымды жаңғырту, цифрландыру, заңнаманы жетілдіру және заманауи технологияларды енгізу суды басқарудың жаңа архитектурасын қалыптастырады.

Климаттың өзгеруі және суға деген қажеттіліктің артуы жағдайында мұндай тәсіл тұрақты экономикалық дамудың, экологиялық қауіпсіздіктің және азаматтардың өмір сапасын арттырудың негізін қалайды.