2026 жылдың 4 маусымында кешкі сағат 21:22-де Алматы тұрғындары кезекті жерасты дүмпуін сезінді. Эпицентрі Алматы қаласынан 53 шақырым солтүстік-шығысқа қарай, Жаркент шаһарының маңында орналасқан бұл жер сілкінісінің магнитудасы 5,7-ні құрады. Мегаполиске тікелей қауіп төндіре қоймаған бұл орташа сілкініс қоғам санасындағы үрейді қайта оятты. Бұл туралы Qazaqtoday ақпарат агенттігі зерттеу жасап көрді.
Отандық сейсмологтар жыл сайын бір қатал ескертуді айтудан жалыққан емес: Алматы қаласы 9-10 баллдық сейсмикалық қауіпті аймақта орналасқан. Егер тарихтың циклдік заңдылығына сүйенсек, қала халқының күрт өсуі мен жойқын апаттардың кезеңділік математикасы ешқандай күмән қалдырмайды. Өңірде бір ұрпақтың көз алдында үш бірдей катастрофалық жер сілкінісі өткен жоғары сейсмикалық кезеңнен (1887, 1889, 1911 жж.) бері 115 жыл уақыт өтті. Қазір Алматы халқы 2,3 миллионнан асса, кеңейтілген агломерация ауқымы 2,8 миллион адамға жетті. Оның үстіне, бұл қала Қазақстан ЖІӨ-нің 22%-ын қамтамасыз етіп отыр.
Егер Алматыда магнитудасы 7,5–8,0 баллдық жойқын жерасты дүлейі орын алса, бұл қала 2023 жылғы Түркия қателігін қайталап, Ыстанбұлдың пессимистік сценарийімен кете ме, әлде Чили сияқты аз шығынмен құтыла ма? Бұл — тек Төтенше жағдайлар министрлігінің ғана бас ауруы емес, бұл — институционалдық дайындықтың, құрылыс стандарттары сапасының және 30 жыл бойы қордаланған жүйелі мәселелердің түйіні.
Контекст: Тарихи апаттар циклі және бүгінгі сейсмикалық ахуал
Алматы — жаһандық деңгейдегі ең қауіпті сейсмикалық аймақтардың бірі. ҚР Ұлттық сейсмологиялық бақылау және зерттеу ғылыми орталығының (ҰСБЗО) деректеріне сүйенсек, мегаполис аумағында 27 тектоникалық жарықшақ орналасқан. Қала тарихын түбегейлі өзгерткен үш ірі апат бір ұрпақтың көз алдында өтті:
- 1887 жылғы 9 маусым (Верный жер сілкінісі): Магнитудасы шамамен $M_w$ 7,3 болды. Апат салдарынан 332 адам қаза тауып, қаладағы 1 798 тас үйдің 1 762-сі (98%-ы) толық қирады. Бұл — қала сәулетінің «нөлдік нүктесі» болды.
- 1889 жылғы 11 шілде (Шілік жер сілкінісі): Магнитудасы $M_w$ 8,3-ке жетті. Бұл — әлемдік құрлықтық тарихында тіркелген ең қуатты жерасты дүмпулерінің бірі. Апат ошағының Алматыдан 200 шақырымнан астам қашықтықта орналасуы ғана қаланы жаппай қираудан сақтап қалды.
- 1911 жылғы 4 қаңтар (Кемин жер сілкінісі): Магнитудасы шамамен $M_w$ 8,0-ді құрады. Академик Б.Б. Голицын бұл апаттың күшін эпицентрде 11-12 балл деп бағалады. Қала қирағанымен, бұл апаттан кейін цементті-бетонды берік құрылымдар салу технологиясы дами бастады.
ҰСБЗО басшылығының мәлімдеуінше, Алматы аумағы жерасты дүмпуінің қарқындылығы бойынша 9-10 баллдық шекпен бағаланады. Қаланың тау бөктеріне жақын оңтүстік бөлігі 10 баллдық қауіпті аймаққа кірсе, солтүстік жағы — 9 баллдық шекте тұр. Мамандар Алматының 27 тектоникалық тіліктің үстінде отырғанын, салыстырмалы түрде ең қауіпсіз аймақ Түрксіб ауданы екенін айтады. Алайда 10 баллдық нақты жер сілкінісі кезінде мегаполис шеңберінде мүлдем «абсолютті қауіпсіз аудан» болмайтынын түсіну шарт.
Негізгі талдау: Алматының 4 фискалдық және құрылымдық осалдығы
1. Құрылыс стандарттары: Верный сабағы ұмытылды ма?
Алматының қазіргі тұрғын үй қорының құрылымы өте күрделі:
- Кеңестік панельді үйлер (1960–1990 жж.): Қаладағы тұрғын ғимараттардың 40%-дан астамы. Олардың тозу деңгейі жоғары, ал сейсмикалық төзімділігі заманауи халықаралық талаптарға толық жауап бермейді.
- «Хрущев» және «Сталин» дәуірінің үйлері: Ішінара берік кірпіштен салынғанымен, олардағы сейсмикалық арматуралау деңгейі заманауи инженерлік кодекстерден әлдеқайда төмен.
- 1990–2010 жылдардағы құрылыс: Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарындағы жаппай құрылыс кезеңі. Бұл жылдары салынған нысандарда сейсмикалық стандарттардың қатаң мемлекеттік бақылаудан тыс қалу қаупі өте жоғары болды.
- 2010 жылдан кейінгі заманауи тұрғын үйлер: Негізінен жоғары технологиялық, монолитті-қаңқалы жүйемен, арнайы сейсмикалық оқшаулағыштармен (seismic isolation) және демпферлермен жабдықталған.
Әкімдік бекіткен Даму жоспары аясында қаладағы 200 000-нан астам нысанға кешенді сейсмикалық аудит (скрининг) жүргізіліп, әр ғимаратқа арнайы сейсмопаспорт берілуі және оның Бірыңғай цифрлық реестрге енгізілуі тиіс. Бұл — дұрыс қадам. Алайда, қалалық Мәжіліс пен Мәслихат депутаттары дабыл қаққандай, Алматыда апат бола қалған жағдайда халықты эвакуациялайтын ашық кеңістіктер (саябақтар, бос алаңдар) құрылыс алпауыттарының жаппай үй салуы салдарынан жыл сайын тарылып барады. Бұл — дәл Ыстанбұл басынан өткерген, үкімет пен құрылыс секторының бейресми келісімі эвакуациялық инфрақұрылымды жойып жіберетін қауіпті үрдістің көрінісі.
2. Эвакуация жоспары: Қағаздағы есеп пе, әлде шынайы дайындық па?
Президент тапсырмасы аясында ТЖМ Алматы маңында «Алатау» оңтүстік жедел әрекет ету базасын құруды қолға алды. Оған «Қазавиаспас» күштері жұмылдырылмақ. Сондай-ақ қалада жаңа өрт сөндіру деполарын салу және MassAlert — жерасты дүмпуін халыққа ұялы байланыс арқылы шұғыл хабарлайтын жүйені Ұлттық сейсмологиялық орталықпен интеграциялау жұмыстары жүріп жатыр.
Алайда, ең ауыр құрылымдық сұрақ ашық қалып отыр: егер Алматыда жойқын жер сілкінісі орын алса, бір мезетте 1-2 миллион адамды қайда және қалай көшіреді? Бүгінде ресми эвакуация жоспары бар болғанымен, оның практикалық деңгейі тек жекелеген мекемелердегі 10 000 адамдық шағын жаттығулармен ғана шектеледі. Жапония мен Чили сияқты елдер жыл сайын миллиондаған адамды қамтитын, әр мектеп пен кеңсені қозғайтын жалпыұлттық реалиттік оқу-жаттығулар өткізеді. Алматы бұл деңгейге әлі жеткен жоқ.
3. Нақты қауіп аймағы: Оңтүстік мегаполистің әлеуметтік бөлінісі
Сейсмикалық микрозоналау картасына сүйенсек, қаланың әлеуметтік-географиялық бөлінісі мынадай:
- 10 баллдық ең жоғары қауіпті аймақ: Бостандық, Медеу, Алмалы, Әуезов, Наурызбай аудандары — яғни қаланың ең қымбат орталығы мен тау бөктеріндегі оңтүстік бөлігі.
- 9 баллдық аймақ: Солтүстік аудандар, Түрксіб, Жетісу және Алатау аудандарының бір бөлігі. Мұнда топырақтың ылғалдылығы мен батпақты құрылымына байланысты ішінара 10 баллдық локальді қауіп аймақтары бар.
Мұнда тағы бір әлеуметтік қайшылық бар: қаланың ең қауіпті 10 баллдық оңтүстік белдеуінде элиталық жоғары қабатты заманауи тұрғын үй кешендері шоғырланған. Ал табысы орта және төмен тұрғындар солтүстік аймақтардағы ескі кеңестік панельді үйлерде тұрады. Яғни, апат бола қалған жағдайда, ескі үйлердің техникалық шыдас бермеу тәуекелі жоғары.
4. Қалалық инфрақұрылымның ішкі осалдықтары
Алматының коммуналдық желілерінде жүйелі қауіп факторлары өте көп:
- Газ және жылу магистральдары: Оңтүстік аудандарды қамтитын инженерлік желілердің тозу деңгейі тым жоғары, бұл сілкініс кезінде жаппай өрттің шығуына әкелуі мүмкін.
- Көлік инфрақұрылымы: Әл-Фараби, Райымбек даңғылдарындағы ірі жолайрықтар мен көпірлердің сейсмикалық жүктемеге стресс-тестілеуден өту деңгейі әлсіз.
- Әлеуметтік нысандар: Қаладағы 250-ден астам медициналық мекеменің тек 30%-ы ғана заманауи сейсмикалық талаптарға толық сай келеді. Ал Білім министрлігінің мәліметінше, Алматыдағы 60-тан астам мектеп ғимаратының сейсмикалық тұрақсыздығы анықталған.
Халықаралық тәжірибе: 5 түрлі модель мен негізгі сабақтар
1. Жапония: «Дайындық мәдениетінің» әлемдік эталоны
1995 жылғы Кобе жер сілкінісінен ($M_w$ 6,9) кейін 6 434 адамынан айырылған Жапония құрылыс кодекстерін түбегейлі қатайтты. Нәтижесінде, 2011 жылғы Тохокудағы жойқын жерасты дүмпуі ($M_w$ 9,0) кезінде заманауи ғимараттардың 95%-ы аман қалды, халық тек цунами толқынынан зардап шекті. Жапонияда әрбір жұмыс орны мен мектепте секундтық дәлдікпен жұмыс істейтін EEW (Ерте ескерту жүйесі) және жыл сайын 1 қыркүйекте бүкіл елді қамтитын «Жер сілкінісіне дайындық күні» өтеді.
2. Чили: Қатаң заңдық жауапкершілік
2010 жылғы Мауле апаты Чилиде магнитудасы бойынша өте жоғары ($M_w$ 8,8) болғанымен, небәрі 525 адам қаза тапты. Себебі — 1985 жылдан бері елде заманауи құрылыс кодекстері бұлжытпай орындалады. Ең бастысы, Чили заңы бойынша әрбір құрылыс компаниясы мен жобалаушы инженер ғимараттың сейсмикалық төзімділігіне өмір бойы жеке мүліктік және қылмыстық жауапкершілік арқалайды.
3. Түркия 2023 жыл: «Не істемеу керек» дегеннің айқын мысалы
2023 жылғы 6 ақпандағы Кахраманмараштағы қос жер сілкінісі ($M_w$ 7,8 және 7,7) заманауи тарихтың ең ауыр сабағы болды:
- 62 000-нан астам адам қаза тапты (Түркия мен Сирияны қосқанда).
- 280 000-нан астам ғимарат толықтай үйіндіге айналды, 2,7 миллион адам баспанасыз қалды.
- Экономикалық шығын 104 миллиард доллардан асты (Түркия ЖІӨ-нің 13%-ы).
Baker Institute зерттеуі көрсеткендей, Түркия билігінің, әсіресе Ыстанбұлда, құрылыс сапасын бақыламауы апат масштабын еселеді. Сарапшылар Ыстанбұлдағы ықтимал $M_w$ 7,5 апаты 90 000-нан астам адамның өліміне әкелуі мүмкін деп ескертеді.
Түркия апатының 3 негізгі құрылымдық себебі: Құрылыс ережелерінің жаппай бұзылуы, үкіметтің заңсыз салынған үйлерді «құрылыс амнистиясы» арқылы заңдастырып беруі және мемлекет пен құрылыс олигархиясының ашық емес, жемқорлыққа негізделген байланысы.
4. Венесуэла — Каракас апаты (1812 жыл)
1812 жылғы Каракастағы жер сілкінісі ($M_w$ 7,5) бір күнде қала тұрғындарының 10%-ын (20 000 адамды) басып қалды. Бүгінде Каракас 3 миллиондық мегаполиске айналғанымен, оның басым бөлігі әлі де сейсмикалық тұрақсыз, сапасыз баспаналарда тұрып жатыр. Бұл — Алматы үшін тарихи үлкен ескерту.
5. АҚШ — Калифорниядағы «The Big One» ғылыми симуляциясы
АҚШ Геологиялық қызметі (USGS) алдағы 30 жылда Калифорниядағы Сан-Андреас жарықшағы бойында қуатты жер сілкінісінің орын алу ықтималдығын 99,7%-ға теңеп отыр. Олар жасаған ShakeOut Scenario симуляциялық моделі бойынша апат болған жағдайда шығын 213 миллиард долларды құрамақ. Тәуекелдердің алдын алу үшін АҚШ-та жыл сайын 50 миллионнан астам адам қатысатын Great ShakeOut жаттығулары өтеді және әр отбасында арнайы «72 сағаттық шұғыл жиынтық қапшығы» дайын тұрады.
Салдары мен даму сценарийлері
Алматы үшін макроэкономикалық қатер:
Кахраманмарас апаты Түркия экономикасына ЖІӨ-нің 13%-ы көлемінде зиян келтірді. Алматы Қазақстан ЖІӨ-нің 22%-ын беріп отырғандықтан, мегаполистегі осындай ауқымды апат ел экономикасына Қазақстан мемлекеттік бюджетінің 2,5 жылдық жалпы көлеміне тең келетін жойқын қаржылық соққы болып тиеді. Бұл — жай ғана статистика емес, бұл — ұлттық қауіпсіздік мәселесі.
Қорытынды: Алматының сейсмикалық қауіпсіздігін арттырудың 7 бағыты
Алматыдағы жойқын жер сілкінісі — бұл теориялық ықтималдық емес, бұл — таза уақыттың еншісіндегі мәселе. Сарапшылардың айтуынша, аймақтағы ірі апаттардың циклдік кезеңділігі орта есеппен 120 жыл сайын қайталанып отырады. Жоғары сейсмикалық белсенділіктің соңғы нүктесі болған 1911 жылғы Кемин апатынан бері 115 жыл өтті. Бұл — тарихи уақыттың таяп қалғанын білдіретін негізгі сигнал.
Қаланы апаттан сақтап қалудың стратегиялық қадамдары:
- Жапония үлгісіндегі жаппай дайындық мәдениеті: Мектеп бағдарламаларына сейсмикалық сауаттылық пәндерін енгізу, әрбір отбасында міндетті «72 сағаттық шұғыл қапшықтың» болуын насихаттау және тоқсан сайын шынайы жалпықалалық эвакуациялық оқу-жаттығулар өткізу.
- Чили моделі бойынша құрылысқа қатаң бақылау: Құрылыс компаниялары мен сәулетші-инженерлердің ғимарат сапасына қатысты жеке мүліктік және қылмыстық жауапкершілігін заңмен қатайту. Тәуелсіз сейсмикалық аудит жүйесін енгізу.
- Түркия қателіктерін болдырмау: Құрылыс саласындағы кез келген «амнистия» мен заңсыз нысандарды кейіннен заңдастырып беру тәжірибесіне заң жүзінде түбегейлі тыйым салу. Мемлекет пен құрылыс секторы арасындағы бақылауды толық ашық ету.
- Ашық кеңістіктерді заңмен қорғау: Қаладағы саябақтарды, алаңдар мен бос аумақтарды — апат сәтінде халық жиналатын негізгі эвакуациялық аймақтар ретінде конституциялық деңгейде құрылыстан қорғалатын нысандар қатарына енгізу.
- Міндетті сейсмикалық сақтандыру нарығы: Мемлекеттік субсидиялау тетіктері арқылы әрбір азаматтың өз үй-жайын, жылжымайтын мүлкін сейсмикалық қауіптерден міндетті сақтандыру жүйесін жолға қою (қазір қала халқының тек 5%-ға жуығы ғана сақтандырылған).
- Аймақаралық жедел әрекет ету жоспары: Төтенше жағдай орын алған сәтте Шымкент, Қарағанды, Астана қалалары мен өзге өңірлердің Алматы тұрғындарына жаппай медициналық, логистикалық және гуманитарлық көмек көрсетуінің нақты өңіраралық алгоритмін әзірлеу.
- Агломерациялық эвакуацияны цифрландыру: Қала халқының 2,8 миллионға дейін кеңеюін ескере отырып, Бірыңғай цифрлық реестр мен MassAlert жүйесін қала маңындағы облыс аумағындағы елді мекендермен толық интеграциялау.
Жер сілкінісінің өзі — табиғи құбылыс, оны адам баласы тоқтата алмайды. Алайда, оның зардабы мен адам шығынының ауқымы — мемлекеттің дайындық деңгейіне тікелей байланысты. Қазақстан экономикасы жыл сайын дамып жатқанымен, Алматы сәулетінде ескірген ғимараттар мен бейберекет салынған жаңа құрылыстар түріндегі үлкен «жасырын қауіп борышын» жинап келеді.
Бұл борышты ертерек реформалармен өтеу немесе болашақ апаттың еншісіне қалдыру — мемлекеттің бүгінгі фискалдық және этикалық таңдауы. 1887–1911 жылдар аралығы Алматының алғашқы берік іргетасы қаланған дәуір ретінде тарихқа енсе, 2026–2030 жылдар мегаполистің қауіпсіздігін қайта даярлайтын сапалық кезеңге айналуы тиіс. 2,3 миллион халық тұрып жатқан Алматы уақытпен жарысып жатыр, ал бұл жарыста жеңіп шығу — біздің алгоритмдер мен шешімдеріміздің сапасына ғана байланысты.
