Соңғы жылдары халықаралық сарапшылар ортасында Қазақстанның су ресурстарына қатысты болжамдары көңіл көншітпейді. Кейбір мамандар елімізді су дағдарысының шырқау шегіне жеткен «екінші Иранға» теңеп отыр. Ирандағы су тапшылығы ауыл шаруашылығының құлдырауына, ішкі миграцияға және әлеуметтік толқуларға алып келгенін ескерсек, бұл теңеудің астарында үлкен қауіп жатыр. 2026 жылға қарай Қазақстанның су балансы сыр бере бастайтыны туралы дабыл қағылуда. Бұл туралы QazaqToday.info ақпараттық порталы хабарлайды.
Үкімет бұл сын-қатерге қалай жауап бермек? Жүйелі реформалар жүріп жатыр ма, әлде біз тек салдармен ғана күресіп отырмыз ба?
2026 жылдың қаупі: Судың «қара базары» және вегетациялық дағдарыс
Қазақстан Үкіметі су тапшылығының жақын қалғанын ашық мойындай бастады. ҚР Премьер-министрінің орынбасары Қанат Бозымбаевтың 2025 жылдың желтоқсанында жасаған мәлімдемесі жағдайдың күрделілігін айқындап берді. Оның айтуынша, 2026 жылдың вегетациялық кезеңі, әсіресе оңтүстік өңірлер үшін нақты сынақ болмақ.
«Болжам бойынша, тапшылық 1 млрд текше метрден асуы ықтимал. Бізде суды бөлуде әділетсіздік көп: кейбір шаруалар суды заңсыз алып, «қара базарда» сатып жатыр», — деді вице-премьер.
Бұл мәлімдеме екі үлкен мәселені ашып көрсетті:
Ресурс тапшылығы: Табиғи су қорының азаюы.
Басқарудағы жемқорлық: Судың «қара базарының» қалыптасуы, яғни мемлекеттік ресурстың көлеңкелі айналымға түсуі.
Үкімет қазіргі уақытта құқық қорғау органдары арқылы су ұрлығын тоқтатуға күш салуда. Сонымен қатар, егістік құрылымын өзгерту — суды көп қажет ететін күріш пен мақта алқаптарын азайту мәселесі күн тәртібіне қойылды. Алайда, бұл шаралар тек «өрт сөндіру» сипатында ма, әлде стратегиялық па?
Ресурс бар, бірақ игеру жоқ: Жер асты суларының әлеуеті
Water Hub халықаралық зерттеу орталығының директоры Анатолий Рябцевтің пікірінше, Қазақстанның басты қателігі — тек жер үсті суларына (өзен-көлдерге) жабысып алуында. Біздің өзендеріміздің көбі трансшекаралық, демек, көршілес Қытай, Өзбекстан және Қырғызстанның саясатына тікелей тәуелдіміз.
Рябцев мынадай маңызды факторларды алға тартады:
- Жер асты сулары: Қазақстанда орасан зор жер асты су қоры бар, бірақ біз оның тек 10-15 пайызын ғана пайдаланамыз.
- Мұздықтардың еруі: Климаттың жылынуы Алматы сияқты мегаполистерді сумен қамтып отырған мұздықтарды ерітіп жатыр. Бұл алдағы 10 жылда үлкен дефицитке әкеледі.
- Тәуелділіктен құтылу: Өзен суына тәуелділікті азайту үшін шұғыл түрде жер асты суларын игеру стратегиясына көшу қажет.
Бұл ретте Үкіметке тек гидротехникалық нысандарды жөндеу ғана емес, геологиялық барлау жұмыстарын жандандыру міндеті жүктеледі.
Тариф саясаты және тұтыну мәдениеті: Судың нақты құны қанша?
Су маманы, тәуелсіз сарапшы Ерлан Бадашев мәселенің экономикалық және психологиялық жағына назар аудартады. Оның пайымдауынша, Қазақстандағы судың арзандығы оны ысырап етуге итермелейді.
«Біз таза ауыз сумен көлік жуамыз, бақша суарамыз. Егер адам судың әр литрі үшін нақты құнын төлесе, ол кранды ашық қалдырмайды», — дейді сарапшы.
Бүгінгі таңдағы негізгі кедергілер:
- Инфрақұрылымның тозуы: Қалалардағы су құбырларының 50%-дан астамы ескірген. Судың жартысы тұтынушыға жеткенше жерге сіңіп кетеді.
- Төмен тариф: Төмен баға су үнемдейтін технологияларды (мысалы, тамшылатып суару) енгізуге ынталандырмайды.
Үкіметтің қадамдары: Не істелуде?
Қазақстан Үкіметі су қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін бірнеше бағытта жұмыс істеп жатыр:
- Су ресурстары және ирригация министрлігінің құрылуы: Бұл салаға жеке басқару институтының бөлінуі мәселенің мемлекеттік деңгейдегі маңыздылығын көрсетеді.
- Жаңа Су кодексі: Суды ұтымды пайдалануды заңнамалық деңгейде қатаңдату көзделуде.
- Су қоймаларын салу: 2030 жылға дейін елімізде жаңа 20 су қоймасын салу және қолданыстағы 15 нысанды реконструкциялау жоспарланған.
- Трансшекаралық дипломатия: Көрші елдермен су бөлінісі бойынша келіссөздерді жандандыру.
Екінші Иран болмаудың жолы қандай?
Қазақстанның «екінші Иранға» айналу қаупі — құр болжам емес, нақты фактілерге негізделген ескерту. Егер біз 2026 жылға дейін жүйелі өзгерістер жасамасақ, су тапшылығы тек экономикалық емес, әлеуметтік дағдарысқа ұласуы мүмкін.
Қажетті қадамдар:
- Технологиялық революция: Ауыл шаруашылығында тамшылатып суаруға міндетті түрде көшу. Суды көп қажет ететін дақылдарға субсидияны тоқтату.
- Тарифтік реформа: Судың құнын біртіндеп көтеру арқылы халықтың жауапкершілігін арттыру.
- Инфрақұрылымды жаңарту: Магистралдық каналдар мен қалалық құбырлардағы шығынды азайту.
- Ғылыми негіз: Жер асты суларын зерттеу мен пайдалануға инвестиция құю.
Су — таусылмайтын ресурс емес. Қазақстанның болашағы бүгінгі қабылданған шешімдер мен әрбір азаматтың суға деген көзқарасына байланысты. Бізге «өрт сөндіру» тактикасынан емес, ұзақ мерзімді Су қауіпсіздігі стратегиясына көшетін уақыт жетті.
Суретті: ЖИ жасады
