Қазақстанның ақша-кредит саясатындағы реттеуші орган — Ұлттық банк — тағы да қатаң позицияны ұстанды. Базалық мөлшерлеменің 18% деңгейінде бекітілуі нарыққа айқын сигнал береді: инфляциямен күрес әлі аяқталған жоқ. Бұл шешімнің негізінде екі іргелі фактор жатыр. Біріншісі — тұрақты жоғары болып отырған инфляциялық күтулер. Халық пен бизнес бағаның өсу қарқыны бәсеңдейтініне әлі сенімді емес, бұл тұтынушылық сұраныстың негізсіз артуына әкеледі. Екіншісі — агрессивті фискалдық ынталандыру. Мемлекеттік бюджет шығындарының өсуі экономикаға қосымша ақша массасын айдап, Ұлттық банктің дезинфляциялық әрекеттеріне қарсы «фискалдық импульс» тудыруда. Осы екі күштің тепе-теңдігін сақтау үшін реттеуші «қымбат ақша» саясатын жалғастыруға мәжбүр. QazaqToday порталы сарапшылар пікірін тыңдап, базалық мөлшерлеме жайлы сараптама әзірледі.
2025 жылдан 2026 жылға дейінгі серпін
2025 жыл Қазақстан экономикасы үшін мөлшерлеменің біртіндеп төмендеу трендімен басталған болатын. Алайда, жыл ортасына қарай бұл үрдіс тоқырауға ұшырады. 2025 жылдың екінші жартысында инфляцияның нысаналы 5% дәлізіне жақындау қарқыны баяулап, тіпті кейбір секторларда рецессиялық белгілер байқалды.
Төмендеу трендінің тоқтауына бірнеше себеп болды. Оның іріншісі, логистикалық инфляция. Көлік шығындары мен импорттық тауарлардың жеткізілу тізбегіндегі іркілістер өзіндік құнды арттырды. Ал, екіншісі — тарифтер саясаты. «Тарифті инвестицияға айырбастау» бағдарламасы аясында коммуналдық қызметтердің қымбаттауы жалпы баға деңгейіне жанама әсер етті.
Нәтижесінде, 2026 жылдың басында біз мөлшерлеменің 18%-дық «платосына» шықтық. Бұл — экономиканың «қызып кетуін» болдырмау үшін жасалған қорғаныс тосқауылы.
Орталық Азия мен Ресейдің монетарлық картасы
Қазақстанның монетарлық саясатын көршілес елдермен салыстыру біздің жағдайымыздың қаншалықты күрделі екенін көрсетеді.
| Ел | Орталық банк мөлшерлемесі | Инфляция деңгейі (болжамды) | Саясат сипаты |
| Қазақстан | 18% | 12.6% | Өте қатаң |
| Ресей (РФ) | 20%+ | 8.5% — 9% | Төтенше қатаң (санкциялық қысым) |
| Өзбекстан | 13.5% | 10% — 11% | Бейтарап-қатаң |
| Қырғызстан | 9% | 5.5% — 6% | Жұмсақ |
Ресей факторы
РФ Орталық банкінің мөлшерлемені 20%-дан жоғары ұстауы — біз үшін үлкен сын-қатер. Ресейдегі қатаң саясат капиталдың ағылуына және импортталатын тауарлар арқылы инфляцияның «экспортына» әкеледі. Өзбекстан мен Қырғызстан экономикалары құрылымдық тұрғыдан өзгеше болғанымен, олардағы мөлшерлеменің төмендігі аймақтық инвестициялық тартымдылық бойынша Қазақстанға бәсеке тудырады. Алайда, Қазақстанның трансмиссиялық механизмі қаржы нарығының тереңдігіне байланысты әлдеқайда сезімтал.
Нарықтың ішкі тынысы
Тәуелсіз экономист Айбек Назарбаев:
«18% мөлшерлеме — бұл бизнес үшін «ащы дәрі». Бір жағынан, бұл теңгенің долларға қатысты тартымдылығын арттырып, валюта бағамын тұрақтандыруға көмектеседі (carry trade операциялары арқылы). Екінші жағынан, нақты сектор үшін несие алу мүмкіндігі шектеледі. Күрделі шығындар (CAPEX) қымбаттайды, бұл кәсіпорындардың жаңғыру процесін тежейді. Біз «стагфляция» қаупінің алдында тұрмыз: өсім баяу, ал баға әлі де жоғары.»
Қаржы кеңесшісі және аудитор Жания Сандыбай қалыптасқан жағдайға мынадай баға береді:
«Ұлттық Банктің мөлшерлемені 18% деңгейінде сақтауы – инфляцияны тұрақтандыруға, ұлттық валюта бағамын қолдауға және сыртқы белгісіздік факторлары жағдайында макроэкономикалық тәуекелдерді азайтуға бағытталған теңгерімді шешім. Инфляция 12,6%-ға дейін біршама баяулағанымен, ол әлі де нысаналы деңгейден жоғары.
Бизнес үшін: Қарыз қаражатының қымбат болатын ұзақ кезеңіне дайын болу керек. Инвестициялық жоспарларды қайта қарап, өтімділікті консервативті басқару қажет.
Жеке тұлғалар үшін: Несиелер қымбаттағанымен, депозиттердің кірістілігі инфляцияны ішінара өтейді. Бұл жинақтау моделіне көшуге жақсы мүмкіндік.
Goldman Sachs талдауына сәйкес, қатаң саясат теңгенің нығаюына ықпал етті, бірақ жұмсартуды тек 2026 жылдың екінші тоқсанында ғана күтуге болады.»
Экономиканы не күтіп тұр?
Ұлттық банктің бұл қадамы экономикалық конъюнктураға бірнеше бағытта әсер етеді:
-
Инфляцияның баяулауы: 18%-дық мөлшерлеме ақша массасының айналымын тежейді. Бұл жыл соңына қарай инфляцияны бір таңбалы көрсеткішке (9-10%) түсіруге мүмкіндік беруі тиіс.
-
ЖІӨ өсімінің тежелуі: Қымбат несие өндірістік белсенділікті төмендетеді. 2026 жылы экономикалық өсім болжамды 4.5%-дан 3.8-4.0%-ға дейін қайта қаралуы мүмкін.
-
Инвестициялық пауза: Тікелей шетелдік инвестициялар (ТШИ) тұрақты болғанымен, ішкі қайта инвестициялау процесі мөлшерлеме төмендегенше күту режиміне ауысады.
Ұлттық банк «тар жол, тайғақ кешуде» келе жатыр. Реттеуші инфляцияны ауыздықтау үшін экономикалық өсімді құрбан етуге дайын екенін көрсетті. Алдағы тоқсандарда біз фискалдық және монетарлық саясаттың синхрондалуын күтеміз, себебі тек пайыздық мөлшерлемемен бағаны жеңу мүмкін емес.
Фото: ЖИ жасады
