Фото: Li Gang/Xinhua via Getty Images
2026 жылдың басы әлемдік геосаясат үшін сын сағатына айналды. Қытай Халық Республикасының Төрағасы Си Цзиньпин Қытай Халық-азаттық армиясының (ҚХА) қолбасшылығындағы кадрлық өзгерістерді аяқтап, әскери басқаруды толықтай өз қолына алды, деп хабарлайды Qazaqtoday ақпараттық порталы Financial Times басылымына сілтеме жасап.
Бұл қадам Батыс пен Шығыс Азия сарапшылары арасында «Бейжің Тайваньға басып кіруге соңғы дайындығын жасап жатыр ма?» деген заңды сұрақ туғызды.
Си Цзиньпиннің «Әскери вертикалі»
Соңғы бір аптада Қытайдың әскери элитасындағы тазартулар шарықтау шегіне жетті. Зымыран күштері мен жабдықтау басқармаларындағы бірқатар генералдардың қызметтен қуылуы Си Цзиньпиннің армия ішіндегі жемқорлықты жою ғана емес, соғыс жағдайында тек өзіне бағынатын құрылым құруды көздейтінін көрсетеді.
Сарапшылар не дейді?
Грэм Эллисон (Гарвард университетінің профессоры, «Фукидид тұзағы» теориясының авторы): «Си Цзиньпин армияны тек жаңғыртып қана қоймай, оны психологиялық тұрғыдан соғысқа бейімдеп жатыр. Оның армия басшылығын тікелей бақылауға алуы – кез келген сәтте шұғыл шешім қабылдауға дайын екендігінің белгісі. Бірақ бұл соғыстың ертең басталатынын білдірмейді, бұл – тәуекелдердің ең жоғарғы деңгейге көтерілгенін аңғартады.»
Тайвань бұғазындағы шиеленіс
2026 жылдың қаңтарында Қытайдың Тайвань маңындағы әскери белсенділігі рекордтық көрсеткішке жетті. ҚХА-ның әуе және теңіз күштері «орталық сызықты» күн сайын кесіп өтіп, аралды қоршауға алу сценарийлерін пысықтауда.
Веллингтон Ку (Тайвань Қорғаныс министрі): «Бейжің қазір ‘сұр аймақ’ тактикасынан ашық қысымға көшті. Си Цзиньпиннің әскери қолбасшылықты өз қолына алуы – Қытайдың ішкі саяси шешімі емес, бұл аймақтық қауіпсіздікке төнген тікелей сигнал. Біз кез келген сценарийге, соның ішінде толық қоршауға дайын болуымыз керек» деді.
Жапония премьер-министр Санаэ Такаити Тайвань төңірегіндегі қақтығыс Жапонияның өмірлік маңызы бар мүдделеріне тікелей қауіп төндіретінін, сондықтан Токио бұл жағдайға араласуы мүмкін екенін аңғартты.
Қазақстандық сарапшылар не дейді?
Отандық саясаттанушылар бұл жағдайдың Орталық Азияға, соның ішінде Қазақстанға әсерін жоғары бағалайды. Сарапшылардың пікірінше, Қытай басшылығы армия ішіндегі жемқорлық пен «сенімсіз» генералдарды аластау арқылы соғысқа дайындықты емес, биліктің бір қолда болуын (вертикаль) нығайтуда. Кейбір сарапшылар Қытайдың қазіргі экономикалық және демографиялық қиындықтары (туу көрсеткішінің төмендеуі) Си Цзиньпинді жақын арада ашық соғыс ашудан тежейтін басты фактор деп есептейді.
Әділ Каукенов (Қазақстандық қытайтанушы, саясаттанушы): «Си Цзиньпин үшін Тайвань мәселесі – оның саяси мұрасының басты нүктесі. Қазақстан үшін бұл жерде екі қауіп бар. Біріншісі – экономикалық: Қытайдың соғысқа тартылуы біздің басты сауда серіктесіміздің әлсіреуіне әкеледі. Екіншісі – логистика: ‘Бір белдеу – бір жол’ жобасының теңіз жолдары бұғатталуы мүмкін. Сондықтан Астана үшін бұл қақтығыстың болмағаны өмірлік маңызды.»
Экономикалық салдар: Чиптер соғысы
Тайвань әлемдік жартылай өткізгіштердің (чиптердің) 90%-ын өндіреді. Кез келген әскери қимыл әлемдік IT саласын, соның ішінде жасанды интеллект (AI) дамуын бірнеше жылға кейін шегеруі мүмкін.
-
Кадрлық тазарту: Си Цзиньпин армияны саяси жағынан біртекті етіп жасақтады.
-
Уақыт шеңбері: Көптеген сарапшылар 2027 жылды Қытай армиясының толық дайындық жылы деп есептегенімен, 2026 жылғы оқиғалар бұл мерзімнің тездей түскенін көрсетеді.
-
Дипломатиялық тұйық: АҚШ пен Қытай арасындағы диалогтың азаюы кездейсоқ қақтығыстың үлкен соғысқа ұласу қаупін арттырып отыр.
Си Цзиньпиннің әрекеттері – бұл тек қана күш көрсету емес, бұл әлемдік тәртіпті қайта қарауға бағытталған стратегиялық қадам. Тайвань мәселесі тек екі елдің арасындағы дау емес, ол алдағы онжылдықтағы жаһандық экономика мен қауіпсіздіктің басты индикаторы болмақ.
