13 жыл үнсіз қалған мереке: Тоқаев Республика күнін қалай қайтарды

25 қазанда Қазақстан Республика күнін ұлттық мереке ретінде бесінші рет атап өтеді. Бір кездері күнтізбеден алынып тасталған бұл күн 2022 жылы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен елдің басты мерекесі мәртебесінде қайта оралды. Сол жылдан бері тәуелсіздікке қатысты негізгі іс-шаралар мен мемлекеттік наградалар тапсыру рәсімі 25 қазанға ауыстырылды.

Егемендіктен бастау алған күн

1990 жылғы 25 қазанда Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Мемлекеттік егемендік туралы декларация қабылдады. Құжат республиканың өз аумағында билік тұтастығын, заңдарының үстемдігін, жер қойнауы мен табиғи байлығына меншік құқығын жариялады. Бұл 1991 жылғы 16 желтоқсандағы Тәуелсіздік туралы конституциялық заңның алғышарты болды.

1995 жылғы 18 қазандағы Президент Жарлығымен 25 қазан ұлттық мереке – Республика күні болып бекітілді. Алайда 2009 жылы мереке күнтізбеден алынып тасталды: егемендіктің жариялануы «аралық кезең» деп бағаланып, басымдық Тәуелсіздік күніне берілді. Осылайша Республика күні 13 жыл бойы ресми түрде аталмай келді.

Ұлытаудағы шешім

2022 жылғы 16 маусымда Ұлытау өңірінде өткен Ұлттық құрылтайдың тұңғыш отырысында Қасым-Жомарт Тоқаев мерекелер тізбесін қайта қарауды ұсынды. «Мен Республика күніне ұлттық мереке мәртебесін қайтаруды ұсынамын», – деді Президент. Оның пайымдауынша, Республика күні елдің мемлекет құру жолындағы тарихи қадамының символы болуға тиіс, ал Тәуелсіздік күні – азаттық үшін күрескен ұлттық батырларға тағзым күні ретінде сақталады.

Сол жылғы қыркүйекте Парламент «Қазақстан Республикасындағы мерекелер туралы» заңға түзетулер енгізді, 29 қыркүйекте Президент оған қол қойды. Жаңа редакция бойынша:

• 25 қазан – Республика күні – елдегі жалғыз ұлттық мереке мәртебесін алды;
• 16 желтоқсан – Тәуелсіздік күні – мемлекеттік мереке санатында қалды;
• 1 желтоқсан – Тұңғыш Президент күні – мемлекеттік мерекелер тізімінен алынып тасталды.

2022 жылғы 25 қазанда мереке 13 жылдық үзілістен кейін тұңғыш рет қайта тойланды. Сол күні Ақорда алдында Президенттің қатысуымен Мемлекеттік ту көтеру рәсімі өтті. Содан бері 25 қазан елдегі мереке иерархиясында ең жоғары орынға ие.

«Егемендіктің шынайылығы осыдан басталады»

Былтырғы салтанатты жиында Қасым-Жомарт Тоқаев Республика күнін «еліміздің ең басты мерекесі» және «халқымыздың дербес ел болуына жол ашқан қастерлі күн» деп атады.

Мерекені қайтарудың саяси мәнін сарапшылар да атап өтеді. Саясаттанушы, Қолданбалы этносаяси зерттеулер институтының директоры Талғат Қалиев Zakon.kz-ке берген пікірінде 25 қазанды Тәуелсіздікке жасалған алғашқы қадам деп бағалайды. Оның сөзінше, бұл күнмен ешқандай жағымсыз оқиға байланысты емес, сондықтан қазақстандықтар оны жақсы, қайырлы мереке ретінде қабылдайды – «егемендіктің шынайылығы осыдан басталады». Сарапшы мерекелердің патриотизм қалыптастырудағы рөлін, әсіресе өскелең ұрпақты тәрбиелеудегі маңызын да атап өткен.

Неге бұл маңызды

Республика күнінің қайтарылуы – жай күнтізбелік өзгеріс емес. Ол 1990 жылғы егемендік декларациясын тәуелсіздік тарихының «кіріспесі» емес, іргетасы ретінде қайта бағалауды білдіреді. Мерекелер тізбесіндегі өзгеріс – Тұңғыш Президент күнінің алынып, Республика күнінің қайтарылуы – Жаңа Қазақстан саясатының символдық бөлігіне айналды: басымдық жеке тұлғаға емес, мемлекеттілік идеясына беріледі.

Бес жылдың ішінде 25 қазан мемлекеттік наградалар тапсырылатын, Ту көтерілетін, тәуелсіздікке қатысты басты шаралар өтетін күнге айналды. Енді мәселе – бұл күннің мазмұнын ресми рәсімдермен ғана емес, қоғамдық дәстүрмен толтыруда.