Төрт жыл бойы 85 000: ең төменгі жалақы неге индекстелмейді және оның бағасын кім төлейді?

1 қыркүйекте Қаржы министрлігі 2027-2029 жылдарға арналған республикалық бюджет жобасын жариялады. Ондағы әлеуметтік көрсеткіштердің тізімі бір қарағанда үйреншікті: айлық есептік көрсеткіш 8,5 пайызға өсіп, 4 693 теңге болады; ең төменгі күнкөріс деңгейі — 55 173 теңге; ең төменгі зейнетақы — 74 919 теңге; жасына байланысты зейнетақы 8,5 пайызға көбейеді. Тек бір жол ғана өзгеріссіз: ең төменгі жалақы — 85 000 теңге. Бұл сома 2024 жылдың 1 қаңтарынан бері тұр. Егер жоба сол күйінде қабылданса, 2027 жыл — ол өзгермей тұрған төртінші жыл болады. Осы уақытта ел екі таңбалы инфляцияны бастан өткерді, айлық есептік көрсеткіш екі рет индекстелді, ал Мәжіліс депутаттары 110 мың теңгеге көтеру ұсынысын енгізіп, үкімет оны қабылдамады. Одан да қызығы — үкіметтің өз өкілдері 150 мыңға дейін көтеру мүмкіндігін айтып, кейін жобаға ескі соманы жазды. Сұрақ айқын: неге айлық есептік көрсеткіш жыл сайын автоматты түрде өсіп, ал ең төменгі жалақы қатып қалады? Мұнда кездейсоқтық жоқ — бұл саналы фискалдық таңдау, оның логикасы да, бағасы да бар. Бұл туралы QazaqToday сайты зерттеп көрді.

3 көрсеткіш, үш түрлі тағдыр

Қазақстанның әлеуметтік арифметикасы үш базалық санға сүйенеді, және олардың әрқайсысы бюджет заңымен жыл сайын бекітіледі.

Айлық есептік көрсеткіш (АЕК) — мемлекеттің есептік бірлігі. Оған айыппұлдар, салық шегерімдері (2026 жылдан 30 АЕК), мемлекеттік баждар, көптеген жәрдемақылар байланған. Ол жыл сайын болжамды инфляцияға сай индекстеледі: 2025 жылы 3 932 теңге, 2026 жылы 4 325 (+10 пайыз), 2027 жылға 4 693 (+8,5 пайыз) ұсынылды.

Ең төменгі күнкөріс деңгейі — базалық зейнетақы мен атаулы әлеуметтік көмектің негізі. Ол да жыл сайын өседі: 2026 жылы 50 851, 2027 жылға 55 173 теңге.

Ең төменгі жалақы (ЕТЖ) — жұмыс беруші толық жұмыс айы үшін төлеуге міндетті ең төменгі сома. Оның тарихы басқаша: 2022 жылы 60 000, 2023 жылы 70 000, 2024 жылы 85 000 теңге — бір жылда 21 пайыздық секіріс. Содан бері — тыныштық.

Осы үш көрсеткіштің ішінде тек ЕТЖ ғана автоматты индекстеу тетігінен тыс қалып отыр. Оның себебі — ЕТЖ-нің табиғатында: АЕК мен күнкөріс деңгейі мемлекеттің өз төлемдерін реттейді, ал ЕТЖ — экономикадағы барлық жұмыс берушінің шығынына тікелей әсер етеді. Дәл сондықтан ол ең саяси, ең даулы сан.

Қатып қалған соманың бағасы

1. Нақты құн: 85 000 бүгін неге тең?

Номиналды сан өзгермегенімен, оның сатып алу қабілеті үнемі кемуде. Есептейік. 2024 жылғы инфляция 8,6 пайыз, 2025 жылғы — 12,3 пайыз болды; 2026 жылғы инфляция екі таңбалы деңгейде қалып отыр (Ұлттық банктің мөлшерлемені төмендете бастауы оның баяулағанын көрсетеді, бірақ 10 пайыз шамасында деп алайық). Жинақталған өсім — шамамен 34 пайыз. Демек, 2026 жылдың соңындағы 85 000 теңге 2024 жылдың басындағы бағамен есептегенде шамамен 63 000 теңгеге тең. Яғни ең төменгі жалақы нақты мәнде төрттен біріне арзандады — және 2027 жылы тағы 8 пайызға жуық құнсызданады.

Екінші өлшем — күнкөріс деңгейімен арақатынасы. 2024 жылы ЕТЖ ең төменгі күнкөріс деңгейінен (43 407 теңге) шамамен екі есе жоғары еді. 2026 жылы бұл арақатынас 1,67-ге, ал 2027 жылғы жобада 1,54-ке түседі. Яғни мемлекеттің өз есебі бойынша адамға ең қажетті қоржынның бір жарым бағасы ғана.

Үшінші өлшем — тақырыптың өзегі — АЕК-пен есептеу. 2024 жылы 85 000 теңге 23 айлық есептік көрсеткішке тең болатын. 2026 жылы — 19,7 АЕК. 2027 жылғы жобада — 18,1 АЕК. Демек, егер ЕТЖ бастапқыда «23 АЕК» деп бекітілсе, 2027 жылы ол 108 000 теңге болар еді — депутаттар ұсынған 110 мыңға дерлік тең. Осы қарапайым есеп бүкіл пікірталастың мәнін ашады: мемлекет ЕТЖ-ні бекітілген сомамен қалдыру арқылы оны индекстеуден 21 пайыз үнемдеді.

2. Халықаралық өлшемде: 25 пайыз деген не?

Еңбек экономикасында ең төменгі жалақының деңгейін бағалайтын халықаралық стандарт бар — ол медианалық жалақыға қатынасы (Кайц индексі). Еуроодақтың 2022 жылғы лайықты ең төменгі жалақы туралы директивасы бағдар ретінде медиананың 60 пайызын немесе орташа жалақының 50 пайызын атайды.

Қазақстан үшін есеп қатал. Алдыңғы мақалада келтірілген деректер бойынша, медианалық жалақы шамамен 331 500 теңге, орташа жалақы 2026 жылдың бірінші тоқсанында 461 500 теңге. Демек:

• ЕТЖ медиананың 25,6 пайызы — еуропалық бағдардан екі жарым есе төмен;
• ЕТЖ орташа жалақының 18,4 пайызы — бағдардан үш есе төмен.

Салыстыру үшін: Франция мен Ұлыбританияда бұл көрсеткіш медиананың 55-60 пайызы, Германияда 50 пайыздан жоғары, Ресейде 2025 жылдан 48 пайыз деп заңмен бекітілген. Қазақстанның ЕТЖ-сі — халықаралық өлшеммен ең төмен деңгейлердің бірінде, әрі ол жыл сайын одан әрі төмендеп келеді, өйткені медиана өседі, ал 85 000 тұрады.

3. Үкімет неге қатырып отыр: төрт себеп

Мұнда әділдік үшін мемлекеттің логикасын толық көрсету керек — ол негізсіз емес.

Біріншісі — бизнеске жүктеме. ЕТЖ өссе, ең төмен жалақы алатын жұмысшысы бар әрбір кәсіпорынның шығыны өседі. 2026 жылғы салық реформасынан кейін — ҚҚС 16 пайыз, 207 мың жеке кәсіпкердің жабылуы, жаңа әкімшілендіру — үкімет шағын бизнеске тағы бір салмақ салудан саналы түрде бас тартты. Серік Жұманғарин 2025 жылдың тамызында мұны ашық айтқан: ЕТЖ 85 мың деңгейінде қалады.

Екіншісі — ЕТЖ жалақы ғана емес, жарналардың негізі. Мұнда мәселенің ең аз түсіндірілетін, бірақ ең салмақты тұсы жатыр. Жұмыскердің 10 пайыздық зейнетақы жарнасы 50 ЕТЖ-ге дейінгі табыстан, әлеуметтік аударымдар 1-ден 7 ЕТЖ-ге дейінгі базадан, медициналық сақтандыру жарналары ЕТЖ еселенген шектерден есептеледі. Жұмыс берушінің міндетті зейнетақы жарнасы — 2027 жылдан 4,5 пайыз — ЕТЖ-ден кем емес базадан төленеді. Ал жеке кәсіпкер өз жарналарын кемінде бір ЕТЖ-ден аударады. Демек, ЕТЖ-ні 10 пайызға көтеру — жалақыны ғана емес, бүкіл экономикадағы міндетті аударымдардың төменгі шегін 10 пайызға көтеру. Бұл — жүздеген мың кәсіпкер үшін тікелей шығын.

Үшіншісі — бюджеттің өз шығыны. Мемлекет — елдегі ең ірі жұмыс беруші. Бюджеттік сала қызметкерлерінің төменгі разрядтары, кейбір жәрдемақылар (Әлеуметтік кодекстің 10-бабы бойынша) ЕТЖ-ге байланған. Тапшылықты бюджет үшін бұл — қосымша ондаған миллиард.

Төртіншісі — саяси икемділік. АЕК-пен есептелген ЕТЖ автоматты өседі, оны тоқтату мүмкін болмайды. Бекітілген сома үкіметке жыл сайын шешім қабылдау еркіндігін сақтайды. Ал Еңбек министрлігі жаңа әдіснама әзірлеп жатыр: министр Асқарбек Ертаевтың сөзінше, ол медианалық жалақы мен еңбек өнімділігіне негізделеді және мемлекеттік органдардың қарауына енгізілген. Демек, үкімет «әдіснама бекігенше ескі соманы ұстаймыз» деген аралық позицияда тұр.

4. Кімге тиеді — және кімге пайдалы?

Мұнда бір парадокс бар. ЕТЖ-нің қатып қалуы бір топқа шығын, екінші топқа жеңілдік.

Шығын көретіндер — ең төменгі немесе оған жақын жалақы алатындар. Олар үшін ЕТЖ — теория емес, айлық табыс. Нақты мәнде төрттен бір құнсыздану — дәл сол адамдардың дастарханында. Оның үстіне ұзақ мерзімді салдары бар: төмен жалақыдан төмен зейнетақы жарнасы аударылады. Алдыңғы мақалаларда талданған зейнетақы жүйесінің логикасы — «жинақ жарнаға тәуелді» — дәл осы топты ең осал етеді: олардың болашақ зейнетақысы да қатып қалған ЕТЖ-мен бірге қатып қалады.

Жеңілдік көретіндер — төмен жалақыдан жарна төлейтін жұмыс берушілер мен жеке кәсіпкерлер. Олар үшін ЕТЖ-нің өзгермеуі — міндетті аударымдардың төменгі шегінің нақты мәнде төмендеуі. Бұл — үкіметтің салық реформасы аясында бизнеске берген жасырын, бірақ нақты жеңілдігі.

Еңбек министрлігінің «ЕТЖ — әркім алуға тиіс жалақы емес, төменгі шек» деген түсіндірмесі формалды түрде дұрыс. Бірақ шек нақты мәнде төмендей берсе, ол шек болудан қалады.

Халықаралық тәжірибе: төрт модель

Әлемде ең төменгі жалақыны белгілеудің төрт негізгі тәсілі бар, әрқайсысы Қазақстан пікірталасына тікелей қатысты.

Франция: автоматты индекстеу. SMIC жыл сайын 1 қаңтарда инфляция мен жұмысшылар жалақысының нақты өсімінің жартысына сай автоматты қайта есептеледі. Оның үстіне жыл ортасында инфляция соңғы қайта қараудан бері 2 пайыздан асса — қосымша автоматты көтеру іске қосылады. Үкіметтің қалауы қажет емес; заң өзі жұмыс істейді. Бұл — «ЕТЖ-ні АЕК-пен есептеу» идеясының ең толық жүзеге асқан үлгісі.

Германия: тәуелсіз комиссия. Ең төменгі жалақыны жұмыс берушілер, кәсіподақтар мен ғалымдардан құралған Mindestlohnkommission екі жылда бір рет белгілейді, үкімет оның ұсынысын бекітеді. 2025 жылы сағатына 12,82 еуро, комиссия шешімімен 2026 жылы 13,90, 2027 жылы 14,60 еуроға көтеріледі. Саяси емес, келіссөзді модель.

Ресей: медианаға байлау. 2021 жылдан ең төменгі жалақы медианалық жалақының пайызы ретінде бекітілді, 2025 жылдан бұл үлес 48 пайыз деп заңмен белгіленді. Нәтиже — қарқынды өсім: 2025 жылы 16,6 пайызға, 2026 жылы 20,7 пайызға. Дәл осы модельді Қазақстанның Еңбек министрлігі ұсынып отыр.

АҚШ: саяси тығырық. Федералды ең төменгі жалақы — сағатына 7,25 доллар — 2009 жылдың шілдесінен бері өзгерген жоқ, бұл ел тарихындағы ең ұзақ үзіліс. Нақты құны үштен біріне жуық азайды. Бірақ 30-дан астам штат өз, жоғарырақ минимумын енгізіп, кейбіреуі оны инфляцияға автоматты байлады. Федералды деңгейде «қатырудың» салдары — штаттардың өз бетінше әрекетке көшуі.

Қазақстан бүгін АҚШ моделіне жақын тұр: сома саяси шешіммен бекітіледі, индекстелмейді, жылдар бойы қатып қалады. Айырмашылық — бізде штаттар жоқ, оны толтыратын аймақтық тетік те жоқ.

«АЕК-пен есептеу» деген не және оның балама жолдары

Тақырыптағы ұсыныстың мәні қарапайым: ЕТЖ-ні теңгемен емес, айлық есептік көрсеткіштің еселігімен бекіту. Сонда АЕК инфляцияға сай өскен сайын ЕТЖ де автоматты өседі, ал үкімет жыл сайын саяси шешім қабылдаудан құтылады. Бұл — Франция моделінің қазақстандық нұсқасы.

Оның екі әлсіздігі бар. Біріншісі — АЕК инфляцияның болжамымен индекстеледі, нақты инфляциямен емес; 2025 жылы болжам 12,3 пайыздық нақты инфляциядан әлдеқайда төмен болған. Екіншісі — АЕК-ке байланған ЕТЖ жалақы нарығынан емес, бюджет параметрінен туындайды, ал еңбек экономикасы ЕТЖ-ні жалақы құрылымына байлауды дұрыс санайды.

Сондықтан Еңбек министрлігінің медианалық жалақыға негізделген әдіснамасы — тұжырымдамалық тұрғыдан дұрысырақ жол: ол Ресей мен Еуроодақ бағдарына сай, әрі ЕТЖ-ні нақты еңбек нарығына байлайды. Мәселе — оның қашан бекітілетінінде. 2026 жылдан енгізу жоспарланған әдіснама әлі «сараптамада», ал 2027 жылғы бюджетке ескі сома жазылды.

Түйін: шек шек болуы керек

Ең төменгі жалақыны төрт жыл бойы бір деңгейде ұстау — үкіметтің саналы таңдауы, және оның логикасы түсінікті: салық реформасы аясында бизнеске қосымша салмақ салмау, міндетті аударымдардың негізін көтермеу, бюджет шығынын шектеу. Бұл дәлелдердің әрқайсысы орынды. Бірақ олардың қосындысы бір қарапайым нәтижеге әкелді: 85 000 теңге нақты мәнде 63 мыңға, күнкөріс деңгейінің екі еселігінен бір жарым еселігіне, 23 АЕК-тен 18 АЕК-ке, медиананың төрттен біріне түсті. Шек шек болудан қалып барады.

Шешімнің үш жолы айқын:

• Әдіснаманы кешіктірмей бекіту. Медианалық жалақыға байланған ЕТЖ — ең дұрыс модель, бірақ ол қағазда қалса, ештеңе өзгермейді. 2027 жылғы бюджет талқысы — оны заңға енгізудің соңғы мүмкіндігі;
• Өтпелі кезеңге автоматты индекстеу. Әдіснама бекігенше ЕТЖ-ні кемінде инфляцияға индекстеу — АҚШ-тық тығырықтан шығудың ең қарапайым жолы. 110 мың теңге деген депутаттық ұсыныс — дәл осы есептің нәтижесі;
• Кезеңділік пен нақты күнтізбе. Азамат Амрин айтқан 150 мың — теория, Ертаев айтқан «кезең-кезеңмен» — уәде. Екеуіне де жетіспейтіні — жыл мен сома жазылған кесте. Бизнес үшін де, жұмысшы үшін де болжамдылық кенет секірістен маңызды.

Ең төменгі жалақы — экономиканың ең төменгі сатысындағы адамға мемлекеттің берген уәдесі: «сенің еңбегің осыдан төмен бағаланбайды». Бұл уәде теңгемен өлшенеді, ал теңге құнсызданады. Уәдені индекстемеу — оны жыл сайын үнсіз кішірейту деген сөз. 2027 жылғы бюджет жобасы — сол үнсіздіктің төртінші жылы. Оны бұзу — фискалдық емес, әлеуметтік келісім мәселесі. Ал ол келісім тек бір жақтың — ең әлсіз жақтың — есебінен ұзақ сақталмайды.