Көрінбейтін қудалау: жасөспірімдер арасындағы кибербуллиң неге күшейіп барады және оны кім тоқтатуы тиіс?

Дәл сондықтан бұл мәселенің ең ауыр дерегі — оның ауқымы емес, үнсіздігі: ЮНИСЕФ зерттеуі бойынша, кибербуллиңге тап болған қазақстандық балалардың тек жартысы ғана бұл туралы ересектерге айтқан. Қалған жартысы қорлаумен жалғыз қалады. Осы уақытта сандар өсіп келеді: халықаралық HBSC зерттеуі бойынша, Қазақстанда әрбір сегізінші жасөспірім кибербуллиңге ұшыраған, ал ЮНИСЕФ-тің соңғы дерегі бойынша — интернеттегі қорлаудың қандай да бір түрін бастан өткерген балалар үлесі әрбір бесіншіге жеткен. Мектептегі дәстүрлі қудалау деңгейі 2018 жылдан бері тұрақты болса, цифрлық ортадағы қысым — өсу үстінде. Бұл мақалада біз құбылыстың неге күшейіп жатқанын, 2022 жылғы заңның нені өзгерткенін, әлемнің қалай жауап беріп жатқанын және ата-ананың нақты не істей алатынын талдаймыз. Бұл туралы Qazaqtoday порталы жазды.

Сандар не дейді?

Қазақстан бойынша ең жүйелі дерек — Денсаулық сақтау министрлігінің Қоғамдық денсаулық сақтау ұлттық орталығы ДДҰ қолдауымен жүргізген HBSC («Мектеп жасындағы балалардың денсаулыққа қатысты мінез-құлқы») халықаралық зерттеуі:

• 13 пайыз — кибербуллиңге ұшыраған 11-15 жастағы жасөспірімдер үлесі, яғни шамамен әрбір сегізінші бала. Ұлдар арасында көрсеткіш жоғарырақ (15 пайыз), қыздарда — 12 пайыз;
• 7 пайыз — мектепте қудалауға ұшырағандар; 5 пайыз — қудалауға өзі қатысатындар;
• Зерттеудің бір күтпеген қорытындысы: табысы жоғары отбасылардың балалары құрбыларын қудалауға жиірек қатысады;
• Ең маңызды тенденция: мектептегі буллиң деңгейі 2018 жылдан бері тұрақты, ал кибербуллиң — жастардың цифрлық ортадағы белсенділігімен бірге өсуде.

ЮНИСЕФ-тің Қазақстандағы өкілдігі суретті толықтырады. Ұйымның балалық шақты қорғау бағдарламаларының жетекшісі Айсұлу Бекмұса келтірген дерек бойынша, елдегі балалардың 45 пайызы интернетке 5-8 жасында қосылады, 5 пайызы — одан да ерте. Балалардың 21 пайызы құрбыларының немесе достарының кибербуллиңнің түрлі формасына ұшырағанын көрген. Ал «Кибер Тұмар» ақпараттық науқанының дерегі бойынша, қорлайтын хабарламаларды көргенін айтқан қыздар ұлдардан екі есе дерлік көп — 35 пайызға қарсы 18 пайыз.

Ауқымды тағы бір сан 2022 жылғы заң талқысы кезінде аталған: бір ғана 2021 жылда кибербуллиң фактілері бойынша 80 мыңға жуық өтініш тіркелген.

Неге күшейіп барады?

1. Цифрлық өмір ерте басталды, ал қорғаныш дағдысы кешігіп келеді

Бес-сегіз жаста интернетке қосылған бала әлеуметтік желіге, ойын платформасына, сынып чатына өз бетінше шығады — бірақ онда кездесетін агрессияға психологиялық та, техникалық та дайындықсыз. Кибербуллиң жүретін орта кең: әлеуметтік желілер, мессенджерлер, ойын чаттары. Мамандар онлайн-ойындардың чаттарына бөлек назар аударады — дәл сол жерде жасөспірімдер арасындағы қорлау мен келеке жиі басталады, ал ата-ана ол кеңістікті мүлдем көрмейді.

2. Дәстүрлі қудалаудан айырмашылығы — шекарасыздығында

Мектептегі қорлау қоңыраумен бітеді. Кибербуллиң — үйге еріп келеді. Оның үш қасиеті мәселені ерекше ауырлатады. Біріншісі — үздіксіздігі: хабарлама түнде де келеді, баланың «қауіпсіз аймағы» қалмайды. Екіншісі — аудиториясы: сыныптағы келеке отыз баланың көзінше болса, желідегі мазақ жүздеген, мыңдаған адамға таралады және өшірілгенше сақталады. Үшіншісі — анонимдігі: қорлаушы жасырын аккаунттың артында тұрады, бұл жазасыздық сезімін күшейтеді.

Мамандар сипаттайтын тағы бір қауіпті заңдылық — эскалация. Қорлаудан басталған қысым шантажға ұласуы мүмкін: балаға да, кейде оның ата-анасына да қысым жасалады. Дәл осы сатылы өршу — үнсіз қалудың ең қымбат тұратын тұсы: мәселе бастапқы кезеңде айтылса, оны тоқтату әлдеқайда жеңіл.

3. Заң бар — ол не дейді?

Қазақстан бұл салада заңнамалық негізді 2022 жылы қалады. Мамырда қол қойылған «Бала құқықтарын қорғау, білім беру, ақпарат және ақпараттандыру мәселелері бойынша кейбір заңнамалық актілерге өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң бірнеше маңызды норма енгізді:

• Анықтама. «Буллиң» ұғымы заңға алғаш рет енді: балаға қатысты қайталанатын (екі және одан көп рет) қасақана қорлау әрекеттері, қудалау немесе қорқыту. Анықтама интернет арқылы жасалатын қысымды — кибербуллиңді — тікелей қамтиды;
• 24 сағат ережесі. Уәкілетті органның талабы бойынша әлеуметтік желінің өкілі балаға қатысты кибербуллиң мазмұнын бар контентті бір тәулік ішінде жоюға міндетті;
• Институттар. Тәулік бойы жұмыс істейтін балаларға арналған 111 сенім телефоны және 2022 жылы тағайындалған Бала құқықтары жөніндегі уәкіл институты — мектеп немесе полиция әрекетсіз қалған жағдайда жүгінетін инстанция.

Заңның қабылдану тарихында бір маңызды түзету болғанын айта кеткен жөн: бастапқы жобада уәкілетті органға интернет-ресурсқа қолжетімділікті шектеу құқығы берілген еді, мұны көпшілік бүкіл әлеуметтік желіні бұғаттау мүмкіндігі ретінде қабылдады. Қоғамдық талқыдан кейін норма жұмсартылды — түпкі нұсқада әңгіме желіні толық бұғаттау емес, нақты контентті жою туралы болды.

Демек, құқықтық қаңқа бар. Мәселе — оның күнделікті жұмысында: 24 сағаттық ереже қаншалықты орындалады, өтініштердің қаншасы нәтижеге жетеді — бұл бойынша жүйелі, жариялы есеп әзірге жоқ. Ал заңның тәрбиелік күші дәл осы ашықтыққа байланысты.

4. Ең осал буын — үнсіздік

Барлық дерек бір нүктеге тоғысады: балалардың жартысы қорлау туралы ешкімге айтпайды. Себептері түсінікті — ұят сезімі, «өзің кінәлісің» деген қорқыныш, телефоннан айырылып қалу қаупі (ата-ананың алғашқы реакциясы көбіне гаджетті тартып алу болады — бала үшін бұл жазамен тең), үлкендердің «елемей қой» деген жеңіл жауабы. Мамандар атап өткендей, ата-аналардың өзі де жариялылықтан қашады, құқық қорғау органдарына жүгінгісі келмейді. Нәтижесінде мәселе статистикаға да, көмек жүйесіне де жетпей, отбасы ішінде қалады.

Әлем қалай жауап беруде?

Соңғы екі жыл — балаларды цифрлық ортада қорғау саясатының жаһандық бетбұрысы болды. Тәсілдер екі үлкен топқа бөлінеді.

Бірінші тәсіл — платформаға жауапкершілік жүктеу. Ұлыбританияның Online Safety Act заңы 2025 жылдың шілдесінен бастап жас тексеру талаптарын күшіне енгізді, ал қадағалаушы Ofcom ережені бұзған платформаға 18 миллион фунтқа дейін немесе жаһандық табысының 10 пайызына дейін айыппұл сала алады. Еуроодақтың Цифрлық қызметтер туралы регламенті (DSA) кәмелетке толмағандарды қорғау бойынша платформаларға тікелей міндеттер жүктейді, ал Еуропарламент 2025 жылдың соңында 483 дауыспен жас тексеруді бүкіл одақ бойынша біріздендіруге шақырған қарар қабылдады. Бразилия 2026 жылдың наурызынан бастап кәмелетке толмағандардың аккаунттарын ата-ана аккаунтына байланыстыруды және балалардың дерегін жарнамаға пайдалануға тыйымды міндеттеді.

Екінші тәсіл — жас шектеуі. Мұнда пионер — Австралия: 2025 жылдың 10 желтоқсанынан бастап ірі әлеуметтік желілер 16 жасқа толмағандардың аккаунт ашуын бұғаттауға міндетті болды. Алғашқы айдың өзінде платформалар 4,7 миллион аккаунтты жойды. Ұлыбритания 2026 жылдың маусымында ұқсас тыйымды жариялап, оны 2027 жылдың басынан енгізуді жоспарлады; Франция, Норвегия, Дания, Австрия да түрлі жас шегімен осы жолға түсті.

Бірақ бұл тәсілдің сыны да салмақты: Австралияда тыйым енгізілген алғашқы күндері жасөспірімдер арасында VPN жүктеу күрт өсті — яғни шектеуді айналып өту жолы бірден табылды. Цифрлық құқық қорғаушылар жаппай жас тексерудің барлық пайдаланушының жеке дерегіне қатер төндіретінін ескертеді. Мамандардың ортақ тұжырымы: заң платформаны жауапқа тартады, бірақ отбасын алмастырмайды.

Үшінші, жүйелі тәсіл — Шығыс Азия үлгісі. Жапония мектептегі қудалаудың алдын алу шаралары туралы арнайы заңды 2013 жылы қабылдаған — онда әр мектепке алдын алу жоспары мен оқиғаға әрекет ету тәртібі міндеттелген. Оңтүстік Корея мектептегі зорлыққа қарсы заң аясында әр мектепте арнайы комиссия мен кеңес беру инфрақұрылымын құрды, ал бірқатар қоғамдық резонанстан кейін елдің ірі интернет-порталдары ойын-сауық жаңалықтарындағы пікір бөлімдерін мүлдем жапты — платформаның өзі улы ортаны техникалық деңгейде шектеген сирек мысал.

Осы үш тәсілдің салыстырмалы сабағы Қазақстан үшін айқын: тыйым — ең қарапайым, бірақ ең оңай айналып өтілетін құрал; платформа жауапкершілігі — тиімді, бірақ қадағалау қуатын талап етеді; ал мектеп деңгейіндегі жүйелі жұмыс — ең баяу, бірақ ең терең нәтиже беретін жол.

Ата-анаға арналған практикалық бөлім

Мамандардың кеңестерін бір жүйеге келтірсек, нақты қадамдар мынадай.

Алдын алу үшін:

• Баламен интернеттегі өмірі туралы үнемі, жазалаусыз сөйлесу — мамандар атап өткендей, мәселені уақытында байқаудың жалғыз сенімді жолы тікелей қарым-қатынас;
• «Айтсаң — телефоныңнан айырыласың» деген байланысты бұзу: бала қорлау туралы айтқанда гаджетін тартып алу — оны келесі жолы үндемеуге үйретеді;
• Платформалардың қорғаныш құралдарын бірге баптау: бөгде адамдардан хабарлама шектеу, пікірлерді сүзгілеу, бұғаттау мен шағымдану батырмаларын балаға көрсету;
• Ойын чаттарын да назарда ұстау — қорлау көбіне дәл сол жерден басталады.

Оқиға болған жағдайда:

• Дәлелді сақтау: хабарламалардың скриншоттары — мектепке де, полицияға да жүгінудің негізі;
• Қорлаушыға жауап жазбау — эскалацияны тоқтатудың бірінші ережесі;
• Платформаға шағымдану және контентті жоюды талап ету — 2022 жылғы заң бойынша балаға қатысты кибербуллиң мазмұны 24 сағат ішінде жойылуға тиіс;
• 111 сенім телефоны — балаға да, ата-анаға да тәулік бойы, жасырын түрде психологиялық қолдау көрсетеді;
• Мектеп әрекетсіз қалса — Бала құқықтары жөніндегі уәкілге жүгіну.

Бұл тақырып — сезімтал: интернеттегі қысым баланың көңіл күйі мен психикалық саулығына ауыр әсер етуі мүмкін. Егер балаңыздың мінез-құлқында алаңдатарлық өзгеріс байқасаңыз — тұйықталу, ұйқы мен тәбеттің бұзылуы, мектептен бас тарту — маманға жүгінуді кейінге қалдырмаған жөн.

Заңнан кейінгі қадам

Қазақстан кибербуллиңге қарсы құқықтық негізді қалады: анықтама бар, 24 сағаттық жою ережесі бар, сенім телефоны мен омбудсмен институты жұмыс істейді. Бірақ статистика көрсетіп отырғандай, заң қабылданғаннан кейінгі жылдары құбылыстың өзі бәсеңдеген жоқ — цифрлық орта кеңейген сайын ол да кеңейіп келеді.

Келесі кезеңнің міндеттері айқын. Біріншіден — орындалу ашықтығы: 24 сағаттық ереже бойынша қанша талап қойылды, қанша контент жойылды — бұл дерек жариялы болуы тиіс, әйтпесе норма қағазда қалады. Екіншіден — мектеп буыны: Жапония мен Оңтүстік Корея тәжірибесі көрсеткендей, әр мектепте оқиғаға әрекет етудің нақты, мұғалімге де, оқушыға да түсінікті тәртібі болуы керек — қазір бұл жүктеме көбіне жеке психологтың ынтасына байланып тұр. Үшіншіден — цифрлық сауат: интернетке бес жаста қосылатын ұрпаққа қауіпсіз мінез-құлық дағдысы да сол жастан үйретілуі тиіс, бұл — информатика сабағының емес, жалпы тәрбиенің бөлігі.

Ал ең бастысы — үнсіздік мәдениетін бұзу. Балалардың жартысы қорлау туралы айтпайтын елде ең жетілген заңның өзі жарты күшімен жұмыс істейді. Кибербуллиңді экранның ар жағында жеңу мүмкін емес — ол экраннан тыс, баланың сенетін ересегі бар жерде жеңіледі. Сондықтан бұл мақаланың ең қысқа қорытындысы қарапайым: балаңыздан бүгін интернетте не болғанын сұраңыз. Жауап күтпеген жерден басталуы мүмкін.