Соңғы жылдары Қазақстанда қанды вакуумдық банкалармен сору рәсімі — хижама — қалалық емханалар мен жеке кабинеттерден бастап, үй жағдайында жасалатын жасырын процедураларға дейін кең қанат жайды. Tengrinews басылымының 2026 жылғы мамырдағы материалына сүйенсек, бұл үрдіс ҚР Денсаулық сақтау министрлігі Трансфузиология саласы мамандарының үлкен алаңдаушылығын тудырып отыр. Қазіргі уақытта қан құю орталықтарында хижама жасатқан адамдарды донор ретінде қабылдау немесе қабылдамау мәселесі күн тәртібіне шықты. Бұл — әлеуметтік-мәдени құбылыстың мемлекеттік медициналық жүйеге нақты әсер ете бастағанын көрсететін айқын белгі. Мәселенің мән-жайын Qazaqtoday порталы зерттеп көрді.
Көне тарихтан заманауи трендке дейін
Хижаманың тамыры мыңжылдықтар тереңіне бойлайды. Қан алу арқылы емдеу әдісінің алғашқы деректері Ежелгі Египеттің Эберс папирустарында (б.з.д. шамамен 1500 ж.) кездессе, Қытайда Хань династиясынан бері акупунктурамен қатар қолданылып келеді. Ал бүгінгі таңда кең таралған «дымқыл хижама» нұсқасы ислам мәдениетімен бірге жайылды. Мұхаммед Пайғамбардың (с.а.у.) сүннетінде хижама «ең жақсы емдеу әдістерінің бірі» деп көрсетілгендіктен, ол мұсылман халықтарының дәстүрлі емшілік санасына терең сіңді.
Қазақстанда хижама ХХ ғасырдың соңындағы діни жаңғыру толқынымен қайта жанданды. Mediazona-Орталық Азия басылымының 2024 жылғы зерттеуіне сүйенсек, карта қызметтеріндегі «хижама» сұранысы бойынша:
-
Алматыда — 112,
-
Астанада — 81,
-
Шымкентте — 85,
-
Атырауда — 24 нүкте тіркелген.
Бұл ресми статистика болмаса да, нарық ауқымын көрсететін жанама индикатор екені даусыз.
Құқықтық статус: Қазақстанда хижамаға ресми түрде тыйым салынбаған, бірақ ол клиникалық хаттамаларға да енбеген. «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» Кодекстің тиісті баптарына сәйкес, халықтық медицинамен айналысуға лицензия тек медициналық білімі бар мамандарға ғана беріледі. Алайда, тәжірибеде хижама кабинеттерінің басым көпшілігі бақылау тетіктерінің жоқтығынан бұл талапты айналып өтіп, «сұр аймақта» жұмыс істеп жатыр.
Халық неліктен хижаманы таңдайды?
1. Ресми медицинаға деген сенімнің селкеуленуі
Қазақстан отбасылық дәрігерлер қауымдастығының мүшесі, жалпы тәжірибе дәрігері Виолетта Попова бұл үрдісті халықтың ресми медицина мен нақты дәрігерлерге деген сенімінің жоғалуымен түсіндіреді. Адамдар бұл қадамға көбіне амалсыздықтан, діни сенім жетегімен немесе жақын таныстарының кеңесімен барады.
Бұл — жаһандық құбылыс. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) балама және комплементарлық медицинаны жоққа шығармай, оны өзінің стратегиялық бағдарламаларына енгізу арқылы реттеу жолын іздеуде. 2023 жылғы тамызда Үндістанның Гандинагар қаласында өткен ДДҰ-ның дәстүрлі медицина бойынша алғашқы жоғары деңгейлі саммиті осы саясатты айқындап берді. Бұл хижаманы толыққанды ем деп тану емес, оған түбегейлі қарсы шықпай, белгілі бір қалыпқа келтіру ұстанымы.
2. Діни-мәдени фактор
Қазақстандағы исламдық ренессанс — хижама танымалдылығының негізгі қозғаушы күші. Пайғамбар сүннеті болғандықтан, көптеген мұсылмандар үшін бұл жай ғана медициналық процедура емес, рухани сауап амалы ретінде қабылданады.
Алайда, мұнда ескеретін маңызды жайт бар: ислам ілімі хижаманы дәстүрлі медицинаның орнын басатын жалғыз құрал ретінде міндеттемейді. Сүннетте ол тек қосымша шипа ретінде ұсынылған. Қазақстан Мұсылмандары Діни басқармасы (ҚМДБ) хижаманы «барлық аурудан айықтыратын жалғыз әдіс» ретінде уағыздауға қатысты ескерту жасағанымен, жекелеген имамдар мен діни блогерлердің оны шамадан тыс дәріптеуі — бақылаусыз ақпараттық кеңістіктің үлкен мәселесі болып отыр.
3. Дәлелді медицина бере алмайтын «100% кепілдік»
Дәрігер Виолетта Попованың айтуынша, хижама орталықтары пациентке «100% жазылып кету» уәдесін жиі саудалайды. Бұл — дәлелді медицинаның принципиалды түрде бере алмайтын кепілдігі. Кәсіби дәрігер кез келген емнің тәуекелі мен асқынуын ашық айтуға міндетті. Ал хижама орталықтарының жарнамасында бұл әдіс гипертония, қант диабеті, инфаркт, туберкулез, депрессия, тіпті онкология сияқты мүлдем қисынсыз аурулардың бәріне бірдей ем ретінде көрсетіледі.
«Бірде-бір ғылыми медициналық араласу хижама сияқты мұндай кең спектрлі ауруларды қамти алмайды», — дейді маман.
4. Ғылыми зерттеулер не дейді?
PubMed және Cochrane базаларын қамтыған «Hijama (cupping): a review of the evidence» (2011) атты шолу мақаласы хижаманың тек созылмалы ауырсынуды басу (мойын, бел, мигрень) саласында ғана біршама септігі бар екенін анықтаған. Алайда бұл зерттеулердің де сапасы төмен, рандомизацияланған бақылаулардың саны аз және сынама үлгілері тым шағын.
Ал «Wet Cupping for Mental Health: A Systematic Review» (2022) жұмысы психикалық денсаулық саласындағы хижаманың тиімділігін жеткіліксіз деп бағалады. Халықаралық ғылыми консенсус бойынша, хижамадан кейінгі оң өзгерістердің көбі — таза плацебо әсерімен тікелей байланысты.
Жасырын қауіптер: Жарнамада айтылмайтын шындық
ҚР Денсаулық сақтау министрлігі Трансфузиология ғылыми-өндірістік орталығының бөлім меңгерушісі, трансфузиолог-терапевт Айгерім Сағамбаева хижаманың мынадай нақты қауіптерін атап көрсетеді:
-
Гемоконтактілі инфекциялар: Құралдар толық стерильденбесе, В және С гепатиттерін, сондай-ақ АИТВ (ВИЧ) жұқтыру қаупі өте жоғары. Салдарынан, қан орталықтары донор қабылдағанда хижама жасатқан адамдарды қатаң тексереді.
-
Бактериялық асқынулар: Скальпель мен банкалар таза болмаса, тері тіндерінде абсцесс, флегмона, тіпті сепсис (қанның улануы) дамуы мүмкін.
-
Анемия: Қанның бейберекет және артық алынуы темір тапшылығын тереңдетіп, әсіресе әйелдер мен балалар арасында созылмалы әлсіздікке әкеледі.
Ең үлкен қауіп — алтын уақытты жоғалту (collateral damage). Пайғамбар еміне сүйенеміз деп, онкологиялық ауруы немесе асқынған гипертониясы бар науқастар уақыт созып, ресми емнен бас тартады. «Жүйелі бақылауда болмаған гипертония мен диабет түбінде инсульт пен инфарктқа әкеліп соғады», — дейді дәрігерлер.
Тағы бір өзекті мәселе — балаларға хижама жасау. Mediazona материалындағы түнде зәр тоқтатпайтын 10 жасар қыз бен Ақтаудағы 7 жастан асқан төрт баласына хижама жасатқан ананың оқиғасы бұл үрдістің бақылаусыз кеткенін дәлелдейді. Халықаралық клиникалық нұсқаулықтар бойынша 10-12 жасқа дейінгі балаларға хижама жасауға тыйым салынған, алайда Қазақстанда бұл шектеу мүлдем ескерілмейді.
Заңнамалық шикілік: «Сұр аймақ» экономикасы
Қазақстанның қолданыстағы заңнамасында құқықтық коллизия бар. Заң халық медицинасынан лицензия талап еткенімен, хижама нақты реестрлер мен хаттамаларда көрсетілмеген. Салдарынан:
-
Хижама орталықтары көбіне косметологиялық қызмет немесе массаж кабинеті ретінде тіркеледі.
-
Емшілерді 3-5 күндік қысқа мерзімді курстар (тіпті онлайн) дайындайды, олардан медициналық білім талап етілмейді.
-
Асқыну жағдайында заңды жауапкершілік тетігі жоқ — зардап шеккен пациент сотта өз құқығын өз бетінше дәлелдеуге мәжбүр.
Халықаралық тәжірибе: Сауд Арабиясында хижаманы тек арнайы медициналық сертификаты бар кәсіби дәрігерлер ғана жасай алады. Ал Қытайда дәстүрлі медицина жалпы денсаулық сақтау жүйесіне толық интеграцияланған және мемлекеттік қатаң стандарттарға бағынады.
Әлеуметтік-экономикалық салдары
| Талдау бағыты | Оң әсерлері (Дәлелденген деңгейде) | Теріс салдары мен тәуекелдері |
| Пациенттер үшін |
• Созылмалы бел, мойын ауруларын жеңілдетуі мүмкін. • Психологиялық тұрғыдан (тазару сезімі) субъективті жеңілдік береді. • Қолжетімді баға мен географиялық жақындық. |
• В, С гепатиті мен АИТВ жұқтыру қаупі. • Ауыр ауруларды (онкология, т.б.) диагностикалаудың кешігуі. • Балалардың физикалық және психологиялық жарақат алуы. |
| Мемлекет және жүйе үшін | • Жоқ |
• «Сұр нарық» салықтан жалтарып отыр. • Хижамадан асқынған науқастарды (сепсис, анемия) емдеу шығыны мемлекеттік бюджетке (салық төлеушілерге) жүктеледі. |
Тыйым салу емес, реттеу қажет
Хижамаға заңмен біржола тыйым салу — тиімсіз шешім. Бұл сұранысты мүлдем көлеңкелі нарыққа ысырып, тәуекелдерді одан әрі еселейді. Сонымен қатар, бұл ғасырлар бойы қалыптасқан мәдени-діни феномен болғандықтан, оны әкімшілік бұйрықпен жою мүмкін емес. Әлемдік тәжірибе (Сауд Арабиясы, Германия, Қытай) көрсеткендей, балама медицинаны ресми жүйеге бағындыру әлдеқайда нәтижелі.
Қазақстан үшін қажетті реформалар:
-
Міндетті лицензиялау: Рәсімді тек медициналық білімі бар немесе мемлекеттік аккредитациядан өткен мамандарға ғана рұқсат ету.
-
Санитарлық қатаң бақылау: Тек бір реттік құралдарды пайдалануды талап ету және асқынулар бойынша есеп беру жүйесін енгізу.
-
Жас шектеуі: Клиникалық негіздемесіз 12 жасқа дейінгі балаларға хижама жасауға заңмен тыйым салу.
-
Ақпараттық-ағарту жұмыстары: Имамдар мен әлеуметтік желі белсенділері арқылы хижаманың онкология мен диабетті емдемейтінін, тек қосымша құрал екенін түсіндіру.
-
Дін мен медицина диалогы: ҚМДБ мен Денсаулық сақтау министрлігінің бірлескен пәтуа-мәлімдемесі пациенттерді «не сүннет, не дәрігер» деген жалған таңдаудан құтқарар еді.
Хижама — дәстүр мен ғылымның, сенім мен дәлелді медицинаның арасындағы шиеленістің қазақстандық көрінісі. Бұл түйткілді шешудің жалғыз жолы — тыйым салу емес, мемлекет, дәрігерлер қауымдастығы және діни институттардың бірлесе отырып, адам өмірін басты құндылық ретінде бекітуі.
Сурет: ЖИ жасады
