Негізгі мазмұнға өту
Жұма, 20 қараша 2026 $ 446,5↑€ 489,7↑₽ 5,42↑
  • Жарнама
  • Жоба туралы
  • СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚ
    АИТВ: тест рекордқа жетті, жаңа жағдай азайды, бірақ әр үшінші диагноз әлі де кеш қойылады • «Махаббат, JM»: Әнші Ақбота-Нұр жаңа сүйіктісімен фотосын жариялады (ФОТО) • Бас мүфти қазақ тойларындағы ысырап пен әдепсіз ойындарды сынға алды • «Ордабасының» жаңа бас бапкері тағайындалды • «Арасында доллар да бар»: Атырауда ойнап жүрген бір топ бала көшеден өте көп ақша тауып алған • Тірідей өртеніп кеткен: Шымкентте бензовоз жүргізушісінің өліміне қатысты жаңа деректер белгілі болды • АИТВ: тест рекордқа жетті, жаңа жағдай азайды, бірақ әр үшінші диагноз әлі де кеш қойылады • «Махаббат, JM»: Әнші Ақбота-Нұр жаңа сүйіктісімен фотосын жариялады (ФОТО) • Бас мүфти қазақ тойларындағы ысырап пен әдепсіз ойындарды сынға алды • «Ордабасының» жаңа бас бапкері тағайындалды • «Арасында доллар да бар»: Атырауда ойнап жүрген бір топ бала көшеден өте көп ақша тауып алған • Тірідей өртеніп кеткен: Шымкентте бензовоз жүргізушісінің өліміне қатысты жаңа деректер белгілі болды •

    АИТВ: тест рекордқа жетті, жаңа жағдай азайды, бірақ әр үшінші диагноз әлі де кеш қойылады

    Қазақстанда АИТВ тестілеуі рекордқа жетті, жаңа жағдайлар азайды, бірақ әр үшінші диагноз кеш қойылады. 95-95-95 мақсаты мен стигма мәселесі талданды.

    АИТВ: тест рекордқа жетті, жаңа жағдай азайды, бірақ әр үшінші диагноз әлі де кеш қойылады

    Сурет: жасанды интеллект

    Қазақстанда АИТВ туралы жаңалықтар екі түрлі естіледі. Бір жағынан, тестілеу көлемі бес жылда бір жарым есеге жуық өсіп, жаңа анықталған жағдайлар саны пандемиядан кейінгі шыңнан төмен түсті. Екінші жағынан, вирус анықталған әр үшінші адам дәрігерге кеш келеді: инфекция ағзада жылдар бойы байқалмай жүріп, иммунитетті едәуір әлсіреткеннен кейін ғана белгілі болады. «Отандық медицина таралуды тоқтата ала ма?» деген сұрақтың жауабы дәл осы екі шындықтың арасындағы алшақтықта жатыр.

    Сандар не дейді: өсу ме, әлде тұрақтану ма?

    Қазақ дерматология және инфекциялық аурулар ғылыми орталығы директорының орынбасары Ботагөз Тұрдалиеваның дерегінше, 2025 жылы елде АИТВ-ның 3 426 жаңа жағдайы тіркелген. Бұл – шамамен 2020 жылғы деңгей. Пандемия жылдарында тестілеу мен профилактикалық жұмыс бәсеңдеп, одан кейін көрсеткіш біраз өскен еді. 2026 жылдың қаңтар–мамыр айларында 1 343 жағдай анықталып, өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 12,6 пайызға азайған.

    Денсаулық сақтау министрлігінің өкілі Гүлнара Сәрсенбаева қазан айында келтірген мәлімет бойынша, 2026 жылдың тоғыз айында 2 мыңнан астам жаңа жағдай тіркелген, ал диспансерлік бақылауда шамамен 36 мың адам тұр. Тағы бір маңызды көрсеткіш – оң нәтиже үлесі. 2020 жылы тексерілгендердің 0,11 пайызында вирус анықталса, 2025 жылы бұл үлес 0,07 пайызға дейін төмендеген.

    Сонымен, «АИТВ-ның өсуі» деген тұжырым қазіргі деректерге толық сәйкес келмейді. Жаңа жағдайлар саны төмендеп келеді. Алайда бақылаудағы адамдар саны жыл сайын артып отыр, және бұл парадокс емес, медицинаның табысы. Антиретровирустық терапия (АРТ) алатын адам бүгін ұзақ әрі толыққанды өмір сүреді. Жаңа диагноздар қосыла береді, ал өлім-жітім азайды. Сондықтан вируспен өмір сүретіндер тобы табиғи түрде ұлғаяды. Бұл көрсеткішті «індеттің өршуі» деп оқу – статистиканы қате түсіну.

    Тест көп, бірақ неге кеш анықталады?

    Тестілеу ауқымы шынымен үлкейді: 2020 жылы шамамен 3,1 миллион тест жасалса, 2025 жылы бұл сан 4 947 736-ға жетті. Тұрдалиеваның айтуынша, қамту 22,4 пайызды құрайды. Жүкті әйелдердің 96 пайызы тексеруден өтеді, бұл ана мен баланың арасында вирустың берілуін болдырмауда шешуші рөл атқарады.

    Бірақ мамандар келтірген басқа сандар мүлде өзгеше көрініс береді. Жаңа анықталған жағдайлардың үштен біріне жуығы кеш диагноз. Ал шамамен 30 пайызында иммунитет қатты әлсіреген кезде анықталады. Демек, тест саны артқанымен, ол вирусты жұқтыру қаупі ең жоғары адамдарға әрдайым жете бермейді.

    Мұның бірнеше себебі бар. Біріншіден, тестілеудің едәуір бөлігі белгілі бір санаттарға бағытталған: жүкті әйелдер, донорлар, операцияға дайындалатын науқастар. Олар міндетті түрде тексеріледі, бірақ жалпы алғанда қауіп деңгейі төмен топтар. Екіншіден, жұқтыру жолы өзгерген. Жаңа жағдайлардың жартысынан көбі жыныстық жолмен беріледі. Яғни вирус тар топтардың шеңберінен шығып, жалпы халық арасына таралған. Өзін «қауіп тобына» жатқызбайтын адам тестке өз еркімен келмейді. Ол дәрігерге басқа шағыммен, ұзақ жөтелмен, салмақ жоғалтумен немесе қайталанатын инфекциялармен келгенде ғана вирус анықталады.

    Кеш диагноздың құны жоғары. Біріншіден, емнің нәтижесі нашарлайды: иммунитет қатты құлдыраған адамда оппортунистік инфекциялар, әсіресе туберкулез қаупі артады. Екіншіден, адам өз жағдайын білмеген жылдары вирусты байқаусызда басқаларға жұқтыруы мүмкін. Сондықтан кеш анықтау – тек науқастың ғана емес, бүкіл жүйенің проблемасы.

    95-95-95: Қазақстан қай сатыда тұр?

    БҰҰ-ның АИТВ/ЖИТС жөніндегі бірлескен бағдарламасы (ЮНЭЙДС) 2030 жылға дейін індетті тоқтатудың өлшемін үш сатылы мақсат ретінде белгілеген. Вируспен өмір сүретіндердің 95 пайызы өз мәртебесін білуі, олардың 95 пайызы емделуі, ал емделетіндердің 95 пайызында вирустық жүктеме басылуы тиіс.

    Бұл тізбектің мәні – әр сатыдағы шығынның көбейтілуінде. Үш көрсеткіштің әрқайсысы 95 пайыз болса, вируспен өмір сүретіндердің шамамен 86 пайызында вирус басылған болады. Ал бір саты сәл төмендесе, жалпы нәтиже бірден төмендейді.

    Қазақстан бойынша бұрынғы ресми бағалаулардың бірінде, Бауыржан Байсеркиннің келтірген деректерінде, каскад 87-87-88 деңгейінде көрсетілген. Үш санды көбейткенде вируспен өмір сүретіндердің шамамен үштен екісінде ғана вирустық жүктеме басылған болып шығады. ЮНЭЙДС 2025 жылғы желтоқсандағы мәлімдемесінде Қазақстанның мақсатқа қарай ілгерілегенін, өз мәртебесін білетіндердің 90 пайызы ем алып жатқанын атап өтті. Яғни екінші сатыда айтарлықтай жақсару бар. Ал ең әлсіз буын әлі де бірінші саты, яғни вирусты жұқтырғанын білмейтін адамдар. Кеш диагноз туралы сандар соны дәлелдейді.

    Ғылыми тұрғыдан бұл неге маңызды? Ұзақ уақыт тұрақты ем алып, вирустық жүктемесі анықталмайтын деңгейге түскен адам вирусты жыныстық жолмен жұқтырмайды. Бұл «анықталмайды – жұқпайды» қағидасы ретінде белгілі және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы мойындаған. Демек, ем – профилактиканың ең тиімді құралы. Әр анықталып, емге алынған адам таралу тізбегін үзеді.

    Ем жағынан Қазақстанның мүмкіндігі бар. Бұрынғы ресми деректер бойынша мемлекет 18 атаулы антиретровирустық препаратты тегін береді, ал соңғы жылдардағы сатып алу реформалары арқасында кейбір дәрілердің бағасы 2 еседен 40 есеге дейін арзандаған. Яғни кедергі дәрінің жоқтығында емес, адамның емге дейін жетпеуінде.

    Өңірлік контекст: Шығыс Еуропа мен Орталық Азия

    Жаһандық деңгейде жағдай екіұдай. ЮНЭЙДС 2026 жылғы шілдеде Рио-де-Жанейродағы Халықаралық ЖИТС конференциясында ұсынған баяндамасына сәйкес, 2025 жылы әлемде 1,2 миллион жаңа жұқтыру және ЖИТС-ке байланысты 570 мың өлім тіркелген. Бұл – соңғы отыз жылдағы ең төменгі көрсеткіштер, бірақ белгіленген мақсаттардан әлі де жоғары. Он бір ел 95-95-95 мақсатына жетті. Сонымен қатар үш өңірде және 21 елде жаңа жұқтыру өсті.

    Шығыс Еуропа мен Орталық Азия ЮНЭЙДС-тің есептерінде жыл сайын жаңа жұқтыру көбейіп отырған санаулы өңірлердің бірі ретінде аталып келеді. Өңірдің өзгешелігі де осы: Африканың бірқатар елдері донорлық қаржы арқасында ауқымды бағдарламалармен індетті тежей алса, посткеңестік кеңістікте вирус ұзақ уақыт жабық топтардың ішінде жасырын таралды, ал стигма тестілеу мен емге қол жеткізуді қиындатты.

    Осы фонда Қазақстанның көрсеткіштері салыстырмалы түрде қолайлы. Бұрынғы бағалаулар бойынша 15–49 жас аралығындағы халық арасында таралу деңгейі 0,3 пайыз болса, жаһандық орташа көрсеткіш 0,7 пайыз. Бірақ салыстыру өңірдің өзімен жасалғанда маңызды: көршілермен ортақ көші-қон ағындары, еңбек мигранттарының қозғалысы және ұқсас әлеуметтік кедергілер бар жағдайда бір елдің жетістігі тұрақты болуы үшін өңірлік үйлестіру қажет.

    Қаржы: донорға тәуелді емес модельдің артықшылығы мен осал тұсы

    2025 жыл жаһандық АИТВ-қаржыландыру үшін ауыр болды. ЮНЭЙДС деректері бойынша АИТВ-ға бөлінетін қаражат 8,8 миллиард доллардан 7,3 миллиард долларға дейін, яғни бір жарым миллиард долларға қысқарды, ал жалпы халықаралық даму көмегі 23 пайызға азайды. Ұйымның атқарушы директоры Винни Бьянима «халықаралық көмекке тәуелділік дәуірі аяқталды» деп мәлімдеді.

    Бұл тұрғыда Қазақстанның жағдайы ерекше. ЮНЭЙДС мәліметінше, елдегі АИТВ-ға қарсы шаралардың 94 пайызы ішкі көздерден қаржыландырылады. Қазақстан Беларусь, Грузия, Молдова, Қырғызстан, Өзбекстан және Тәжікстанмен бірге ішкі қаржыландыруды арттыруды жоспарлаған 55-тен астам елдің қатарында аталды. Яғни донорлық ағындардың қысқаруы мұндағы ем жүйесін тікелей шайқалтпайды.

    Алайда мемлекеттік бюджет көбіне ауруханалар мен дәріге бағытталады, ал профилактиканың «далалық» бөлігі, яғни тестке өзі келмейтін адамдарға жету, кеңес беру, теңдес көмек, көбіне үкіметтік емес ұйымдардың қолымен жүзеге асады. ЮНЭЙДС Қазақстандағы әлеуметтік келісімшарт тетігін, яғни мемлекеттің бұл жұмысты үкіметтік емес ұйымдарға тапсырыс ретінде беруін оң тәжірибе ретінде атады. Кеш диагноз мәселесін шешудің кілті де осы буында: емханаға келмейтін адамға жүйенің өзі баруы керек.

    Тағы бір жаңа құрал – преэкспозициялық профилактика (ПрЭП), яғни вирус жұқтыру қаупі жоғары адамдардың алдын ала дәрі қабылдауы. ЮНЭЙДС-тің есебінше, Қазақстанда ПрЭП алатындар саны екі жылда 200 адамнан 13 мыңнан астамға дейін өсті. Бұл – өңірдегі ең жылдам өсімнің бірі және алдын алу саясатының бағыты өзгеріп жатқанын көрсетеді.

    Стигма: көрінбейтін, бірақ ең берік кедергі

    Кеш диагноздың түп-тамыры көбіне медициналық емес, әлеуметтік. Адам тестке барудан қорқады, өйткені нәтижесі оң болса, жұмыстағы, отбасындағы, тіпті емханадағы қарым-қатынастың өзгеруінен сескенеді. АИТВ-ның әлі де «моральдық айып» ретінде қабылдануы адамдарды тексерілуді кейінге қалдыруға итермелейді. Ал вирус күтпейді.

    ЮНЭЙДС 2025 жылғы желтоқсандағы мәлімдемесінде Қазақстанда қабылданған ЛГБТ насихатына тыйым салатын заң стигманы күшейтіп, осал топтардың қызметтерге жүгінуін азайтуы мүмкін екеніне алаңдаушылық білдірді. Заңды қолдаушылар оны балаларды қорғау және дәстүрлі құндылықтарды сақтау шарасы ретінде негіздейді. Денсаулық сақтау тұрғысынан маңызды сұрақ біреу: заң қандай болса да, кез келген адам тестке және емге кедергісіз, құпиялылығы сақталып, айыптаусыз қол жеткізе ала ма?

    Стигма тек қоғамда ғана емес, медицина ішінде де кездеседі. Дәрігердің немесе медбикенің сөзі, бір қырын көзқарасы науқасты емнен біржола айнытып жіберуі мүмкін. Сондықтан халықаралық тәжірибеде медицина қызметкерлеріне арналған стигмасыз қарым-қатынас дағдылары профилактиканың құрамдас бөлігі ретінде қарастырылады.

    Басқа елдер қалай тежеді?

    Халықаралық тәжірибе бір қарапайым заңдылықты көрсетеді: індетті тежеген елдер тек дәрі сатып алумен шектелмеген. Олар тестілеуді адамға жақындатып, диагноз бен емнің арасын қысқартып, қоғамдық ұйымдарды жүйенің толыққанды бөлігіне айналдырған.

    Эсватини мен Ботсвана сияқты африкалық елдер бір кезде әлемдегі ең жоғары таралу деңгейімен белгілі болды. Бүгін олар 95-95-95 мақсатына жеткен немесе оған таяу тұрған елдердің қатарында. Олардың тәжірибесінің өзегі – үйден үйге тестілеу, ауылдық жерлердегі жылжымалы пункттер және диагноз қойылған күні емді бастау. Әрине, ол елдердегі індеттің ауқымы мен қаржыландыру моделі Қазақстаннан мүлде өзгеше. Бірақ «адамды күтпей, оған бару» қағидасы кез келген жағдайға қатысты.

    Аустралия мен бірқатар Батыс Еуропа елдерінің тәжірибесі басқа қырын ашады. Онда ПрЭП-ті кең енгізу, жиі тестілеу және жылдам ем үйлескенде қаупі жоғары топтар арасында жаңа жұқтыру бірнеше жылдың ішінде айтарлықтай азайды. Бұл ретте шешуші рөлді медицина емес, сол топтардың өзімен жұмыс істейтін, олардың сеніміне ие болған қоғамдық ұйымдар атқарды.

    Осы мысалдардың ортақ сабағы – стигма мен қорқыныш азайған жерде тест те көбейеді, ем де тұрақтанады. Ал жазалаушы немесе айыптаушы көзқарас басым жерде вирус көзден таса жерге ығысады да, статистика кеш диагноз түрінде қайта оралады. Қазақстанның ішкі қаржыландыру мен тегін ем тұрғысынан негізі берік. Енді сол негізге сенім мен қолжетімділік қосу керек.

    Таралуды тоқтату үшін не жетіспейді?

    Қолда бар деректерге сүйенсек, Қазақстанның алдында ресурс мәселесінен гөрі жүйе құру мәселесі тұр. Мамандар мен халықаралық тәжірибе мынадай бағыттарды ұсынады:

    • Тестілеуді мақсатты бағыттау. Тест санын емес, қаупі жоғары адамдарды қамтуды өлшеу. Туберкулез, вирустық гепатит, жыныстық жолмен берілетін инфекциялар бойынша қаралған әр науқасқа АИТВ тестін ұсыну – ДДСҰ ұсынатын тәсіл.
    • Өзін-өзі тестілеу. Дәріханада немесе онлайн қолжетімді экспресс-тест емханаға баруға ұялатын не уақыты жоқ адамдар үшін алғашқы қадам бола алады.
    • Диагноз бен ем арасындағы уақытты қысқарту. ДДСҰ ұсынымы бойынша ем диагноз қойылған күні немесе мүмкіндігінше тез басталуы тиіс. Әр кешіккен апта адамның емнен шығып қалу қаупін арттырады.
    • Алғашқы медициналық-санитариялық көмекті тарту. Учаскелік дәрігер мен отбасылық емхана АИТВ-ды тар мамандардың ғана ісі деп қарамауы керек.
    • Жастарға арналған ағарту. Жұқтыру жолдары, алдын алу және тексерілу туралы нақты, ғылыми ақпарат қорқыныш пен қауесеттің орнын басуы тиіс.
    • Деректердің ашықтығы. 95-95-95 каскадының жаңа ресми көрсеткіштерін өңірлер бөлінісінде жүйелі жариялау әлсіз буындарды дәл анықтауға мүмкіндік береді.

    Тексерілу қайда және қалай?

    АИТВ-ға тест Қазақстанда тегін, ал өңірлік АИТВ профилактикасы орталықтарында анонимді түрде де тапсыруға болады. Емханалар да тест жасайды. Вирус анықталса, антиретровирустық ем мемлекет есебінен тегін беріледі. Қауіпті жағдайдан кейін бірден тексерілген тест вирусты көрсетпеуі мүмкін, сондықтан тестті қашан және қай рет қайталау керегін маманмен ақылдасқан жөн.

    Жүкті әйелдерге тест міндетті түрде ұсынылады, және бұл баланы вирустан қорғаудың ең сенімді жолы. Ал вируспен өмір сүретін адам үшін ең маңызды хабар қарапайым: уақытында басталған тұрақты ем ұзақ өмір сүруге мүмкіндік береді және серіктесті жұқтырудан қорғайды.

    Жауап медицинада емес, сенімде

    Сонымен, отандық медицина АИТВ таралуын тоқтата ала ма? Техникалық тұрғыдан құралдар бар: тегін ем, арзандаған дәрі, ішкі қаржыландыру, жылдам өсіп келе жатқан ПрЭП бағдарламасы, жүкті әйелдерді толық дерлік тексеру. Жаңа жағдайлардың төмендеуі мен оң нәтиже үлесінің азаюы бұл құралдардың жұмыс істеп жатқанын көрсетеді.

    Бірақ әр үшінші кеш диагноз жүйенің шекарасын анық сызып береді. Вирус бүгін емхана табалдырығын аттамайтын, өзін қауіп тобына жатқызбайтын немесе айыптаудан қорқатын адамдардың арасында таралады. Оларға жету үшін тест санын емес, сенімді арттыру қажет. 95-95-95 мақсатына жету – зертхананың емес, қоғамның сынағы. Адам тестке қорықпай барып, нәтижесін біліп, емін жалғастыра алғанда ғана АИТВ тоқтатылатын індетке айналады.

    Мақаланы бағалаңыз 👇

    Ұқсас жаңалықтар

    Барлығы →