Бір округ, бес пайыз, 145 мандат: Құрылтай сайлауының ережесі әлемдік картада қай жерде тұр?

Дауыс беруге 12,5 миллионнан астам азамат тізімге енгізіліп, ел ішінде және шетелде 10 423 учаске жұмыс істеді. Орталық сайлау комиссиясының дерегі бойынша, күндізгі сағат он төртке қарай қатысу 53 пайызға жеткен. Қорытынды нәтиже он күн ішінде, 1 қыркүйектен кешіктірілмей жариялануы тиіс. Нәтижені күте тұрып, бір қызметтік сұраққа жауап іздеген орынды: жаңа сайлау жүйесі — бірыңғай жалпыұлттық округ, тек партиялық тізімдер, бес пайыздық өту шегі — әлемдік тәжірибеде қандай орын алады? Бұл материалда біз баға бермейміз, тек нормаларды салыстырамыз: Қазақстанның жаңа ережесін Германия, Ұлыбритания, Түркия, Жапония және басқа елдердің жүйелерімен қатар қоямыз. Мақсат — оқырманға өз қорытындысын өзі жасауға қажет фактілерді беру. Бұл туралы Qazaqtoday сайты зерттеп көрді.

Контекст: не өзгерді?

Жаңа жүйенің құқықтық негізі — 15 наурыздағы республикалық референдумда қабылданып, 1 шілдеде күшіне енген жаңа Конституция. Негізгі параметрлері:

• Құрылымы: екі палаталы Парламент (Мәжіліс пен Сенат) орнына бір палаталы Құрылтай;
• Құрамы: 145 депутат, өкілеттік мерзімі — бес жыл;
• Сайлау жүйесі: таза пропорционалды — барлық 145 мандат партиялық тізімдер бойынша бөлінеді;
• Округ: бүкіл ел аумағы — бірыңғай жалпыұлттық сайлау округі, барлық учаскенің дауысы әр партияның ортақ нәтижесіне қосылады;
• Өту шегі: мандат бөлісіне қатысу үшін партия дауыс беруге қатысқан сайлаушылардың кемінде 5 пайызының дауысын жинауы тиіс;
• Жоқ болғандар: бір мандатты округтер (олар 2023 жылғы Мәжіліс сайлауында болған), өзін-өзі ұсынушылар, президенттік квота, Қазақстан халқы Ассамблеясына бөлінетін орындар;
• Сақталғандар: партиялық тізімдердегі әйелдер, жастар мен мүгедектігі бар адамдарға арналған квота, бюллетеньдегі «бәріне қарсы» бағаны;
• Кандидатқа талап: жаңа Конституцияның 54-бабы бойынша — 25 жастан асқан, соңғы он жыл елде тұрақты тұрған, сайлау құқығы бар азамат. Тіркеу үшін кандидаттың келісімі, өмірбаяны, партия мүшелігінің растамасы және кандидат пен жұбайының активтер мен міндеттемелер туралы декларациясы қажет.

Сайлауға жеті партия қатысып, 145 мандатқа 545 кандидат тіркелді.

Енді осы параметрлерді бір-бірлеп әлемдік картаға қоямыз.

Салыстыру: бес өлшем бойынша

1. Жүйенің типі: пропорционалды, мажоритарлық, аралас

Әлемдегі сайлау жүйелері үш үлкен отбасыға бөлінеді, және әрқайсысының өз классикалық үлгісі бар.

Ұлыбритания — таза мажоритарлық жүйенің эталоны. Қауымдар палатасының 650 депутатының әрқайсысы жеке округте, «бірінші келген жеңеді» қағидасымен сайланады: округте ең көп дауыс алған кандидат мандат алады, қалған дауыстар ескерілмейді. Партиялық тізім де, өту шегі де жоқ. Бұл жүйенің белгілі ерекшелігі — дауыс пен мандат үлесінің алшақтығы: партия дауыстың үштен бірін жинап, орындардың жартысынан астамын ала алады.

Германия — аралас жүйенің үлгісі. Бундестаг сайлауында әр сайлаушының екі дауысы бар: біріншісі — өз округіндегі нақты кандидатқа, екіншісі — партиялық тізімге. Мандаттардың жалпы бөлінісін екінші, партиялық дауыс анықтайды, сондықтан жүйе нәтижесінде пропорционалды болып шығады, бірақ округтік байланыс сақталады.

Жапония — аралас жүйенің басқа нұсқасы: Өкілдер палатасының 465 орнының басым бөлігі бір мандатты округтерде, қалғаны аймақтық партиялық тізімдерде бөлінеді, әрі екі бөлік бір-бірінен тәуелсіз есептеледі.

Түркия — Қазақстан сияқты таза пропорционалды жүйе, бірақ бір айырмашылықпен: 600 депутат бірыңғай округте емес, әр облыс бойынша жеке тізімдермен сайланады.

Қазақстанның жаңа моделі осы картада таза пропорционалды отбасына жатады. 2023 жылғы Мәжіліс сайлауында болған аралас элемент — бір мандатты округтер — толық алынып тасталды. Салыстырмалы тұрғыда бұл — Германия-Жапония бағытынан Түркия-Нидерланд бағытына жылжу.

2. Бірыңғай жалпыұлттық округ: сирек, бірақ бар модель

Бүкіл елді бір округ ретінде қарау — әлемдік тәжірибеде сирек, бірақ жақсы зерттелген модель. Оның ең белгілі екі үлгісі:

Нидерланд: Өкілдер палатасының 150 депутаты бірыңғай ұлттық округте сайланады. Формалды өту шегі жоқ — бір мандатқа жететін дауыс (шамамен 0,67 пайыз) жеткілікті. Нәтижесінде парламентте әдетте он шақты партия отырады.

Израиль: Кнессеттің 120 депутаты да бір округте, партиялық тізімдермен сайланады, өту шегі — 3,25 пайыз.

Бұл модельдің салыстырмалы саясаттануда жақсы құжатталған екі жағы бар. Артықшылығы — жоғары пропорционалдық: партияның ел бойынша жинаған әр дауысы есепке алынады, «жоғалған дауыс» аз болады, аймақтық таралуы біркелкі емес партиялар да өкілдік ала алады. Шектеуі — депутат пен нақты аумақтың байланысының әлсіреуі: сайлаушының «менің округімнің депутаты» деген нақты өкілі болмайды, депутат бүкіл елдің атынан отырады. Ұлыбритания жүйесі — дәл керісінше: байланыс күшті, пропорционалдық әлсіз. Қазақстан осы таңдауда пропорционалдық жағына шықты.

3. Өту шегі: бес пайыз әлемдік шкалада

Өту шегін елдер бойынша сатылап қоюға болады:

• Нидерланд — іс жүзінде шексіз (0,67 пайыз);
• Израиль — 3,25 пайыз;
• Германия — 5 пайыз (ұлттық азшылық партиялары үшін ерекшелік бар, ал округтерде жеткілікті мандат ұтқан партияға да жеңілдік көзделген);
• Қазақстан — 5 пайыз;
• Түркия — 7 пайыз (2022 жылға дейін 10 пайыз болған — Еуропадағы ең жоғарғысы еді, кейін төмендетілді).

Демек, Қазақстанның 5 пайыздық шегі — халықаралық шкаланың ортасы, неміс деңгейі. Саясаттану әдебиетінде бұл шектің логикасы былай түсіндіріледі: төмен шек өкілдікті кеңейтеді, бірақ парламентті бытыраңқы етіп, коалиция құруды қиындатады (Израиль тәжірибесі); жоғары шек тұрақтылық береді, бірақ миллиондаған дауысты «есіктен тыс» қалдыруы мүмкін (Түркияның 10 пайыздық дәуірі). Бес пайыз — осы екі тәуекелдің арасындағы кең таралған ымыра.

Бір техникалық ерекшелік: Қазақстан бюллетенінде «бәріне қарсы» бағаны сақталған. Бұл — салыстырмалы тұрғыда сирек норма: Ресей одан 2006 жылы бас тартқан, батыс демократияларының басым бөлігінде мұндай баған жоқ.

4. Кандидатқа талаптар: жас, тұрғылықтылық, декларация

Қазақстанның үш талабын әлемдік нормалармен салыстырайық.

Жас шегі — 25. Бұл АҚШ Өкілдер палатасының нормасымен бірдей. Ұлыбритания, Германия, Франция мен Түркияда депутаттыққа 18 жастан үміткер болуға болады (Түркия шекті 2017 жылы 25-тен 18-ге түсірген). Демек, Қазақстан жоғарырақ жас цензі бар елдер тобында.

Тұрғылықтылық цензі — соңғы он жыл елде тұрақты тұру. Бұл — салыстырмалы қатаң норма. АҚШ-та Өкілдер палатасына жеті жылдық азаматтық талап етіледі, бірақ елде үздіксіз тұру шарты жоқ. Еуропа елдерінің көпшілігінде мұндай ұзақ тұрғылықтылық цензі кездеспейді.

Активтер декларациясы — кандидат пен жұбайы үшін. Бұл бағытта Қазақстан жаһандық трендтің ішінде: кандидаттардың мүліктік ашықтығы соңғы онжылдықта көптеген елде міндетті нормаға айналды.

Айырмашылық басқа жерде: Ұлыбританияда кандидат 500 фунт кепілпұл салады (округте 5 пайыз жинаса, қайтарылады) және партиясыз, тәуелсіз үміткер бола алады. Қазақстанның жаңа жүйесінде өзін-өзі ұсыну жоқ — парламентке жол тек партия арқылы өтеді. Бұл — таза пропорционалды, жабық тізімді жүйелердің табиғи салдары: дәл сондай жағдай Израильде де бар.

5. Бір палата ма, екі палата ма?

Сенаттың таратылып, бір палаталы модельге көшу де әлемдік контексте қаралуы тиіс. Мұнда нақты статистика бар: әлем парламенттерінің шамамен жартысынан астамы — бір палаталы. Скандинавия елдері (Швеция, Норвегия, Дания, Финляндия), Жаңа Зеландия, Португалия, Греция, Оңтүстік Корея, Израиль мен Түркия — бәрі бір палатамен жұмыс істейді. Швеция мен Дания екінші палатадан ХХ ғасырда саналы түрде бас тартқан.

Екі палаталылық, әдетте, екі жағдайда сақталады: федеративтік құрылымда (АҚШ, Германия, Ресей — екінші палата аймақтарды өкілдендіреді) және ірі, көпқұрамды мемлекеттерде (Үндістан, Бразилия). Унитарлы, орташа көлемді елдер үшін бір палата — кең таралған әрі жұмыс істейтін модель. Демек, Қазақстанның таңдауы бұл өлшемде де әлемдік тәжірибенің шегінен шықпайды — мәселе құрылымның өзінде емес, оның қалай жұмыс істейтінінде.

Тағы бір норма — партиялық тізімдердегі әйелдер, жастар мен мүгедектігі бар адамдарға арналған квотаның сақталуы. Гендерлік квота бүгінде жүзден астам елде түрлі формада қолданылады: Скандинавияда — партиялардың өз еркімен, Францияда — заңмен бекітілген тепе-теңдік талабымен. Қазақстан заңмен бекітілген квота тобына жатады.

Жүйенің салыстырмалы «бағасы»: не ұтылады, не ұтады

Кез келген сайлау жүйесі — ымыралар жиынтығы, идеалды модель жоқ. Салыстырмалы саясаттану Қазақстан таңдаған конфигурацияның күтілетін әсерін былай сипаттайды.

Пропорционалдық жағына жазылатыны: партияның ел бойынша әр дауысы есептеледі; аймақтық емес, жалпыұлттық күн тәртібі ынталандырылады; шағын, бірақ бүкіл елге таралған партиялардың мүмкіндігі артады; парламент құрамы дауыс құрылымын дәлірек көрсетеді.

Есеп жағына жазылатыны: сайлаушы нақты адамға емес, тізімге дауыс береді — депутаттың жеке жауапкершілігі партия ішіндегі тәртіпке тәуелді болады; аумақтық өкілдік институционалды кепілден айырылады; партиядан тыс саяси мансап жолы жабылады; тізімнің ішкі реті — яғни кімнің өтетіні — сайлаушыдан гөрі партия шешіміне көбірек байланысты.

Бұл — Қазақстанға ғана қатысты емес, Нидерланд пен Израильде де онжылдықтар бойы талқыланатын, жүйенің өзіне тән қасиеттер. Айырмашылық контексте: аталған елдерде бұл жүйе көппартиялы, коалициялық саяси ортада жұмыс істейді. Қазақстанда оның қалай жұмыс істейтінін алдағы бес жыл — Құрылтайдың бірінші шақырылымының тәжірибесі — көрсетеді.

Ереже мен тәжірибе

Таза заңнамалық салыстыру мынадай сурет береді. Қазақстанның жаңа сайлау жүйесі — әлемдік тәжірибеде бар, танылған элементтерден құралған: бірыңғай ұлттық округ (Нидерланд, Израиль үлгісі), 5 пайыздық шек (Германия деңгейі), таза пропорционалды тізімдік сайлау (Түркия типі), бір палаталы парламент (әлем парламенттерінің жартысынан астамы). Бірде-бір параметр бірегей емес — бірегейлігі олардың нақты үйлесімінде және қолданылатын ортасында.

Салыстырмалы саясаттанудың бір қарапайым қағидасы бар: сайлау жүйесінің сапасын оның мәтіні емес, тәжірибесі анықтайды. Бірдей ереже әр елде әртүрлі нәтиже береді — ол партиялық жүйенің дамуына, сайлау әкімшілігінің бейтараптығына, бақылаушылардың қолжетімділігіне, дау-дамайды шешу тетіктеріне байланысты. Сондықтан 23 тамыздағы сайлаудың толық бағасын заңнама салыстыруы емес, алдағы бес жылдың нақты парламенттік тәжірибесі береді.

Қызметтік дерек ретінде: қорытынды нәтиже 1 қыркүйектен кешіктірілмей жариялануы тиіс. Мандат бөлісіне 5 пайыздық шектен өткен партиялар ғана қатысады, ал 145 орын олардың арасында жиналған дауысқа пропорционалды бөлінеді. Осы ережелер бойынша сайланған бірінші Құрылтай — жаңа Конституцияның алғашқы толыққанды институты — жұмысын алдағы айларда бастайды. Оның қалай жұмыс істейтіні — енді заң мәтінінің емес, саяси тәжірибенің сұрағы.