Жадтан жағдайатқа: 31 мамыр қабылдауы қалай өзгерді және бұл неліктен жай ғана күнтізбелік дата емес?

Қазақстан жыл сайын 31 мамырда Саяси қуғын-сүргін және ашаршылық құрбандарын еске алады. Алайда, соңғы бес жылда бұл күннің мазмұндық сипаты түбегейлі трансформациялана бастады: ритуалды қаралы жиындардан — ғылыми-құжаттық қайта пайымдауға, мәдени символдан — мемлекеттік саяси бағытқа көшті. 2020 жылы құрылып, 2024 жылдың соңында жұмысын қорытындылаған Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссия 2,6 миллионнан астам жабық материалдың құпиясын ашты. Осының аясында қоғамдық-тарихи жадтың сипаты бір буынның ішінде-ақ жаңа деңгейге көтерілді. Бұл — тек өткенді еске алу ғана емес, ұлттық сананың сапалық жаңғыруы.

Контекст: Датаның шығу тарихы мен қасірет статистикасы

Қазақстанда 31 мамыр мемлекеттік деңгейдегі еске алу күні болып 1997 жылдан бері белгіленіп келеді (Тұңғыш Президент Н.Назарбаевтың 1997 жылғы 5 сәуірдегі Жарлығымен бекітілген). Бастапқыда бұл күн негізінен 1937–1938 жылдардағы «Үлкен террор» құрбандарына бағышталса, кейінірек — әсіресе 2012 жылдан бастап — ол «Ашаршылық» деген атпен тарихқа енген 1930–1933 жылдардағы жаппай нәубетті де қамтыды.

Кеңестік тоталитарлық жүйенің Қазақстанда жүргізген репрессиялық саясатының ауқымы жан түршіктіреді:

• Жер аудару саясаты: Әртүрлі тарихи деректер мен ҚР Бас прокуратурасының мәліметтері бойынша, кеңестік жылдары Қазақстанға КСРО-ның түкпір-түкпірінен 5 миллионнан астам адам күштеп қоныс аударылды.

• Қылмыстық қудалау: 1921–1954 жылдар аралығында 100 мыңға жуық қазақстандық саяси айыппен қылмыстық жауапкершілікке тартылып, оның 20 мыңнан астамы ату жазасына кесілді.

• Ашаршылық нәубеті: Голощекин ұйымдастырған ұжымдастыру мен мал тәркілеу (кәмпеске) салдарынан болған ашаршылық құрбандарының саны 1,5 миллион адамнан асады (АҚШ зерттеушісі Марта Брилл Олкоттың және батыс тарихнамасының бағалауы бойынша).

• Босқындық: Қазақстан Президенті архивінің деректеріне сүйенсек, 1931–1933 жылдары — аштықтың ең шарықтаған кезеңінде — республика аумағынан 1,1 миллионнан астам адам (басым көпшілігі қазақтар) бас сауғалап көшіп кеткен.

«Аштық даласы» (The Hungry Steppe) кітабының авторы, Мэриленд университетінің тарихшысы Сара Камерон берген сұхбатында бұл нәубетті «кеңестік экономикалық саясаттың кездейсоқ салдары емес, оның мақсатты әрі тікелей нәтижесі» деп бағалады. Қазіргі халықаралық академиялық орта осы консенсусқа тоқтаған.

Негізгі талдау: Тарихи жадтың үш қабаты

1. Институционалдық қабат: Архивтердің сөйлеуі

2020 жылдың 24 қарашасында Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Жарлығымен Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссия құрылды. Мемлекеттік кеңесші Ерлан Карин жетекшілік еткен комиссия 4 жыл ішінде ауқымды жұмыс атқарды:

• Президент архиві, ҰҚК, ІІМ және Бас прокуратура қорларынан 2,6 миллионнан астам мұрағат құжаты құпиялылықтан шығарылды.

• 311 мыңнан астам азамат (жер аударылғандар, арнайы қоныс аударушылар мен қылмыстық қудалауға ұшырағандар) ресми түрде ақталды.

• Президентке зерттеулер мен құжаттардан тұратын 31 томдық бірегей жинақ ұсынылды.

• Барлық облыстарда жаппай жерлеу орындарының картасы әзірленіп, бұрынғы ГУЛАГ лагерьлерінің базасында жаңа музейлер ашылды.

Бұл — жай ғана бюрократиялық статистика емес. Тәуелсіздіктің алғашқы 30 жылында ақтау процестері негізінен жекелеген отбасылардың бастамасымен, Қызыл Крест немесе қоғамдық ұйымдар арқылы баяу жүріп келді. Мемлекет тек 2020–2024 жылдары ғана бұл мәселеге жүйелі түрде араласып, толық жауапкершілікті өз мойнына алды.

2. Қоғамдық қабат: Ұрпақтар үзілісі

Қоғамдық сана деңгейінде тарихи жадтың үш түрлі сипатын (үш буынын) ажыратуға болады:

1. Куәгер буын (1920–1940 жылдары туғандар): Ашаршылық пен репрессияны өз көзімен көрген немесе ата-анасының тікелей зардабын сезінгендер. Бұл ұрпақ тоталитарлық қорқыныштың үрейімен өмір сүргендіктен, көп жағдайда «генетикалық сақтық танытып», үнсіздікті таңдады.

2. Үнсіз буын (1950–1980 жылдары туғандар): Кеңестік мектепте «социалистік құрылыс жетістіктерін» оқып өсті, ал отбасында үлкендердің күрсінісі мен жасырын үнсіздігін сезінді. Олар ащы шындықтың шетін тек 1990 жылдары ғана біле бастады.

3. Цифрлық буын (2000 жылдан кейін туғандар): Архив мәліметтеріне, цифрландырылған құжаттарға, YouTube-дегі деректі жобаларға еркін қол жеткізе алады. Олар ағылшын тілді зерттеулерді де жаңғақша шағады. Олар үшін Ашаршылық пен Репрессия — Холокост секілді ғаламдық гуманитарлық апат, үлкен тарихи құбылыс.

Бұл буындық айырмашылық бүгінгі қоғамдық пікірталас сипатын да өзгертті. Желідегі талқылаулар бұрынғы «ортақ кеңестік трагедия» шеңберінен шығып, нәубетті тоталитарлық жүйенің империялық-отарлық саясатының айқын көрінісі ретінде бағалауға бағытталған.

3. Мемлекеттік риториканың эволюциясы

Мемлекет басшысы Қ.Тоқаевтың 31 мамырға арналған ресми мәлімдемелерінің мазмұны соңғы жылдары сапалық тұрғыдан өзгерді:

• 2020–2021 жылдары: Бас басымдық — «тарихи әділдікті қалпына келтіру» және «шындықты болашақ ұрпаққа аманаттау» идеясы болды.

• 2023–2024 жылдары: Мемлекеттің тарихи ақтау жұмыстарын аяғына дейін жеткізуге саяси жігері бар екені көрсетілді. Алайда, Президент Жаңалық ауылындағы мемориалдың ашылуында: «Қуғын-сүргін мен ашаршылық — тек қазақ халқының ғана емес, бұрынғы Кеңес мемлекетінің көптеген халықтарының ортақ трагедиясы», — деп атап өтті. Бұл — ұлттық қасіретті мойындай отырып, халықаралық-аймақтық контекстен де ажырамауды көздейтін теңгерімді дипломатиялық ұстаным.

Сонымен қатар, тәуелсіз БАҚ өкілдері, атап айтқанда «Азаттық» радиосы, ресми риториканың тек өткен шақтағы қуғын-сүргінге ғана назар аударып, қазіргі заманғы саяси қудалау мәселелерін айналып өтетінін сыни тұрғыдан атап көрсетеді. Бұл — осы датаның ішкі қоғамдық-саяси қарама-қайшылығының бір көрінісі.

Ұрпақтар жадының үзілуі неліктен қауіпті?

Тарихи жад — жай ғана өткенді еске түсіру емес, ол бүгінгі қоғамның құндылықтық бағдарын анықтайтын маңызды феномен.

• Алдыңғы буынның қорқыныштан туған үнсіздігі ұрпақаралық байланыстың үзілуіне әкелді. 2022–2023 жылдардағы әлеуметтік сауалнамаларға сүйенсек, 35 жасқа дейінгі қазақстандықтардың 40%-дан астамы өз ата-бабаларының шежіресін төртінші ұрпақтан ары қарай тарата алмайды. Бұл — отбасылық мұрағаттардың жойылуы мен депортацияның тікелей салдары.

• Цифрлық буын болса, бұл бостықтың орнын YouTube-тегі зерттеулер, «Алаш қозғалысы қайраткерлерінің тағдыры», «Голощекин реформалары» секілді миллиондаған қаралым жинайтын деректі контенттер арқылы толтыруға тырысуда.

Халықаралық тәжірибе: Жаһандық контекст

Болашақтың бағдары мен ықтимал сын-қатерлер

Оң үрдістер:

1. Архивтердің құпиясыздандырылуы отандық тарих ғылымына қан жүгіртті. Жас ғалымдар халықаралық пікірталастарға толыққанды қатыса бастады.

2. Цифрландыру процестері қарапайым отбасыларға өз ата-бабаларының тарихын қалпына келтіруге мүмкіндік беріп, үзілген ұрпақтар байланысын жалғауда.

3. 31 мамыр — тек қазақ халқының ғана емес, тағдыр айдап қазақ даласынан пана тапқан барлық этностардың (неміс, шешен, корей, поляк, грек, т.б.) ортақ қаралы күніне айналып, ұлттық бірігудің факторына айналды.

Тәуекелдер мен шикіліктер:

• Жүйесіздік: Архивтер ашылғанымен, олар әлі де кең ауқымда толық цифрландырылып, қалың көпшілікке қолжетімді бола қойған жоқ. Мемлекеттік комиссияның жобалық кеңсесі жұмысын аяқтады, енді бұл жүйелі зерттеулерді алдағы уақытта кімнің үйлестіретіні белгісіз.

• Саяси конъюнктура: Өткен шақтағы тоталитарлық қуғын-сүргінді ғана сөз ету қазіргі қоғамдағы азаматтық-саяси мәселелер мен құқық бұзушылықтарды бүркемелеудің ыңғайлы құралына айналу қаупі бар.

Жабық тақырыптан ашық диалогқа

Қазақстан тарихындағы 31 мамыр — уақыт безбеніне сыйған үш өлшемді қабат:

1. Өткен шақ: Миллиондаған қиылған өмір мен бұрмаланған тағдырлар, ашаршылық нәубеті.

2. Осы шақ: Архивтердің ашылуы, ғылыми талдаулар және мемлекет тарапынан жасалған ресми тарихи мойындау.

3. Келешек: Мектеп оқулықтарында, отбасылық әңгімелерде, цифрлық деректер базасы мен заманауи кино өнерінде бұл жадтың қалай көрініс табатындығы.

Мемлекеттік комиссия жұмысының аяқталуы — нүкте емес, бұл тек үлкен процестің басы ғана. Бұл қорқыныш пен шындықтан қашу кезеңінен тарихи өзін-өзі тану мен ұлттық жетілу кезеңіне өту сәті. Алдағы уақытта қоғам мына үш сұраққа нақты жауап іздеуі тиіс: Архивтер шынымен жұртшылыққа қолжетімді бола ма, әлде тек академиялық ортаның еншісінде қала ма? Жас ұрпақ бұл тарихты жүйелі түрде оқи ма, әлде желіден өз бетінше іздей ме? Ең бастысы, бұл күн тек өткенге салауат айтатын қаралы дата болып қала ма, әлде бүгінгі саяси-қоғамдық шешімдеріміздің этикалық компасына айнала ма? Осы сұрақтардың жауабы 31 мамырдың ұлттық санамыздағы шынайы орнын айқындайтын болады.

Сурет: ЖИ жасады