«Криптовалюта теңгені алмастыра ала ма?» — бұл сұрақ соңғы жылдары қаржы саласындағы ең қызу талқыланатын тақырыпқа айналды. 2026 жылдың 1 мамырында Қазақстанда цифрлы активтер айналымын реттейтін жаңа заңдар күшіне енді. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Алатау қаласында «CryptoCity» арнайы аймағын құру туралы жарияласа, Ұлттық банк өзінің цифрлы теңгесін айналымға шығарып үлгерді. Мұның бәрі заңды сұрақ туындатады: бұл — Қазақстанның криптовалюталық болашаққа жасаған батыл қадамы ма, әлде мемлекеттің ұлттық валютаны жаңа технологиялық әдістермен қорғау тәсілі ме?
Бүгінгі сурет қандай?
Қазақстанның криптовалюта саласымен қарым-қатынасы тарихы терең әрі қарама-қайшылыққа толы.
-
Майнинг динамикасы: 2021 жылы Қытай криптомайнингке тыйым салғаннан кейін Қазақстан биткоиннің жаһандық хешрейтінің 18,1%-ын иеленіп, әлемде екінші орынға шықты. Алайда энергетикалық дағдарыс пен реттеудің күшеюінен соң, бұл үлес 2026 жылға қарай 4%-ға дейін немесе одан да төмен түсті.
-
Қос бағытты саясат: Мемлекет екі параллельді жолмен жүруде: орталықтандырылмаған криптовалюталардың (биткоин, эфириум) айналымын реттеу және жеке цифрлы валютаны (цифрлы теңге) енгізу.
2026 жылдың мамырындағы негізгі көрсеткіштер:
-
336,6 миллиард цифрлы теңге шығарылып, мыңнан астам транзакция жасалды.
-
1 мамырдан бастап «Цифрлы активтер туралы» жаңа заң күшіне енді.
-
Майнингпен кез келген заңды тұлға мен жеке кәсіпкер (ЖК) айналысуға құқылы.
-
130-дан астам заңсыз криптоайырбастаушы жабылып, олардың айналымы 62 миллиард теңгеден (шамамен 123 миллион доллар) асты.
-
Алатау қаласы — «CryptoCity» жобасының негізгі алаңы болып таңдалды.
Үш ұғым — үш түрлі құбылыс
Пікірталастарда жиі шатастырылатын үш ұғымды ажыратып алу маңызды:
-
Криптовалюта — орталықтандырылмаған, эмитенті жоқ актив. Бағасы нарық сұранысына ғана бағынады.
-
Стейблкоин — нақты активке (доллар, алтын) байланған цифрлы актив. Қазақстанда ол «қамтамасыз етілген цифрлы актив» ретінде танылды.
-
Цифрлы теңге (CBDC) — Ұлттық банк шығаратын ұлттық валютаның электронды нысаны. Мемлекет тарапынан толық кепілдік берілген.
Ұлттық банк мамандарының айтуынша, цифрлы теңге — болашақ цифрлы экономиканың инфрақұрылымы. Ол биткоиннің бәсекелесі емес, ұлттық валютаның жаңа форматы ғана.
Негізгі талдау: Үш фундаменталды сұрақ
1. Криптовалюта неліктен теңгені алмастыра алмайды? Қазақстанда криптовалюта заңды төлем құралы емес. «Крипто карта» арқылы төлеген күннің өзінде, биткоин сол сәтте теңгеге айналады, ал сатушы шотқа кәдімгі теңгені алады.
-
Себептері: Құбылмалылық (волатильность), мемлекеттік кепілдіктің болмауы және монетарлық егемендікті сақтау қажеттілігі. Биткоинді ұлттық валюта еткен Сальвадордың өзі 2024 жылы бұл шешімінен ішінара бас тартуға мәжбүр болды.
2. Цифрлы теңге қандай рөл атқарады? Цифрлы теңге — бұл «бағдарламаланатын ақша». Оның басты артықшылығы — қаражаттың нақты мақсатқа жұмсалуын бақылау мүмкіндігі.
-
Қолданыс салалары: «Достық — Мойынты» темір жолының құрылысы, диқандарға субсидия беру, цифрлы ҚҚС және мектептердегі «цифрлы ваучерлер».
3. Жаңа заңнама не өзгертеді? Жаңа заң бойынша криптобиржалар бүкіл ел аумағында жұмыс істей алады, ал олардың қызметін Ұлттық банк лицензиялайды және реттейді. Бұл саланың көлеңкеден шығып, ашық жұмыс істеуіне жол ашады.
Сарапшылар мен әлемдік тәжірибе
-
Реалистер: Криптовалютаны экономикалық панацея емес, спекулятивті көпіршік болуы мүмкін деп сақтандырады. Майнингтен түсетін салық көлемі әзірге жалпы ЖІӨ-мен салыстырғанда өте аз.
-
Оптимистер: Тиісті реттеу болса, Қазақстан Орталық Азияның криптохабына айналып, Алатау қаласы арқылы миллиардтаған доллар инвестиция тарта алады деп сенеді.
Қазақстанның ұстанымы Қытайдың қатаң бақылауы мен Еуропалық Одақтың реттеу жүйесінің гибридіне ұқсайды.
Қарапайым қазақстандыққа қалай әсер етеді?
-
Оң әсері: Екінші деңгейлі банктердің (Halyk, Jusan, Bereke) криптобиржалармен интеграциялануы азаматтарға заңды жолмен жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, бұл алаяқтық схемалардан қорғайды.
-
Тәуекелдер: Құбылмалылық пен цифрлы теңге атын жамылған алаяқтардың белсенділігі. Сондай-ақ, цифрлы теңге арқылы мемлекеттің бақылауы күшейеді, бұл жеке өмірге қол сұғушылық ретінде қабылдануы мүмкін.
Болжам: Үш сценарий
-
Қатар өмір сүру (ықтималдығы жоғары): Теңге — төлем құралы, крипто — инвестициялық актив.
-
Стейблкоиндер кеңеюі: Халықаралық төлемдерде стейблкоиндердің рөлі артады.
-
Радикалды цифрландыру: Цифрлы теңге қолма-қол ақшаны ішінара ығыстырып шығарады.
«Криптовалюта теңгені алмастыра ала ма?» деген сұрақ іс жүзінде негізсіз. Олар — әртүрлі функция атқаратын құралдар. Теңге — мемлекеттік егемендіктің тірегі, ал криптовалюта — технологиялық және инвестициялық балама. Болашақта бұл екеуі алмасу емес, қабаттасу (гибридті) принципімен дамитын болады. Сондықтан басты назар цифрлы сауаттылыққа аударылуы тиіс.
