Арыстан — мақсат емес, айна
Семей қаласының биологиялық орталығында (зообағында) болған оқиға бүкіл Қазақстанды дүр сілкіндірді. Бір топ адам — олардың арасында ересектер де бар — тордағы арыстанды нысанаға алып, тас жаудырды. Бұл жай ғана балалық ойын немесе кездейсоқтық емес еді: видеодан мақсатты түрде жасалған, қайталанған және азаптаудан ләззат алған агрессия анық байқалды. Хайуан шошып, жан дауысы шықса да, айналасындағылардың ешқайсысы бұзақыларды тоқтатпады. Керісінше, кейбіреулері бұл көрініске мәз болып күліп тұрды.
Видео әлеуметтік желіге тараған бойда қоғамның ашу-ызасы лап ете қалды. Мыңдаған адам петицияға қол қойып, прокуратураға шағым түсірді. Жануарларды қорғау ұйымдары шұғыл мәлімдеме жасап, БАҚ бұл жағдайды «тағылық» деп айыптады. Ресми органдар әдеттегідей «тексеру басталғанын» хабарлады.
Нәтижесінде не болды? Шын мәнінде — ештеңе. Символдық айыппұл мен формальды ескертуден кейін іс жабылды.
Мәселенің өзегі де осында. Қоғам наразылық білдіргенімен, мемлекеттік жүйе жауапсыз қалды. Себебі Қазақстанда жануарларға қатыгездік көрсеткендерді жазалайтын заң бар, бірақ оның «тісі жоқ».
Заңға шолу: Құжат бар, қауқар жоқ
2022 жылы қабылданған «Жануарларға жауапкершілікпен қарау туралы» Заң кезінде ілгерілеушілік ретінде бағаланған еді. Құжат бойынша:
-
Жануарларды азаптауға, қинауға және зорлық-зомбылық көрсетуге қатаң тыйым салынады.
-
Зообақтар мен цирктердегі жануарларды күтіп-ұстау талаптары нақтыланған.
-
Бақылау функциясы Экология министрлігі мен әкімдіктерге жүктелген.
Ал жаза ше? Қазақстанның Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінің 407-1 бабы бойынша:
-
Жеке тұлғаларға — 5-тен 10 АЕК-ке дейін айыппұл (18 460 – 36 920 теңге).
-
Қылмыстық кодекстің 316-бабы (қасақана өлтіру немесе азаптау) — 200 АЕК-ке дейін айыппұл немесе 1 жылға дейінгі бас бостандығын шектеу.
Бұл сандарды өмірмен салыстырсақ: арыстанды таспен атқылаған адамның төлейтін айыппұлы бір кешкі астың құнымен бірдей. Салыстырмалы түрде, заңсыз автотұрақ үшін де осындай шамада айыппұл салынады. Демек, заң шығарушының санасында арыстанды азаптау мен көлікті қате қоюдың салмағы бірдей болып тұр.
Психологиялық талдау: Зорлық-зомбылықтың «тәрбиелік» мәні
Семейдегі оқиғаның тағы бір қауіпті қыры бар. Видеода тас лақтыруды қызықтап тұрған, тіпті оған қосылған балалар мен жасөспірімдер көрінеді.
Психология ғылымы дәлелдегендей, балалар мінез-құлық нормасын мектеп оқулығынан емес, ересектердің іс-әрекетінен үйренеді. Егер бала жануарды азаптаудың жазасыз қалатынын және оған айналасындағылардың күлетінін көрсе, оның санасында «зорлық-зомбылық — қалыпты жағдай» деген ұғым бекиді.
АҚШ-тың Федералды тергеу бюросы (ФБР) ауыр қылмыс жасаған қанішерлердің балалық шағын зерттей келе, олардың басым бөлігі кезінде жануарларға қатыгездік көрсеткенін анықтаған. Бүгін арыстанға тас лақтырған жасөспірім ертең қоғамға қандай адам болып қосылады? Бұл — мемлекеттік деңгейде шешілуі тиіс қауіпсіздік мәселесі.
Сарапшылар не дейді: «Заң жұмыс істемесе, жабайылық өршиді»
Жануарларды қорғау саласындағы заңгер-кеңесші Айгүл Нұрмағамбетованың айтуынша, басты мәселе — заңның орындалмауында:
«Полиция жануарларға қатыгездік туралы шағымдарды «маңызды емес» деп есептейді. Прокуратура іс қозғауға құлықсыз, ал сот айыппұлды символдық деңгейде қалдырады. Нәтижесінде заң тек қағаз бетіндегі әдемі сөздерге айналды».
Сарапшының пікірінше, бұл тоқыраудың үш себебі бар:
-
Саяси еріктің жоқтығы: Жануарлар сайлауға қатыспайды, олардың мүддесін қорғау депутаттарға «ұпай» әпермейді.
-
Ресурс тапшылығы: Құқық қорғау органдары кісі өлімі мен ұрлық-қарлыққа басымдық береді де, жануарлар мәселесін соңғы кезекке ысырады.
-
Мәдени бейқамдық: «Бұл тек хайуан ғой» деген түсініктің әлі де үстемдік етуі.
Халықаралық тәжірибе: Бір планета, әртүрлі стандарт
Дамыған елдермен салыстырсақ, ащы шындыққа кезігеміз:
-
Сингапур: Жануарға қатыгездік үшін 3 жылға дейін түрме және 4,5 млн теңгеге жуық айыппұл.
-
Германия: 25 000 еуроға дейін айыппұл және қатаң ветеринарлық бақылау.
-
Түркия: 2024 жылғы реформадан кейін жаза 4 жылға дейін қамауға ұзартылды.
Қазақстанда заңды орындайтын арнайы тетіктер жоқ. Бізде полиция «бұл біздің құзыретіміз емес» десе, Экология министрлігі «инспектор жетіспейді» деп ақталады.
Қорытынды: Сөзден іске
Семейдегі оқиға — жекелеген адамдардың ғана емес, бүкіл жүйенің олқылығын көрсеткен символ. Мұны өзгерту үшін үш қадам қажет:
-
Заңды қатайту: Жаза деңгейін халықаралық стандарттарға (Сингапур, Түркия) жақындату.
-
Арнайы орган құру: Жануарларға қатысты құқық бұзушылықтарды жедел тексеретін қызметті жолға қою.
-
Тәрбие: Мектеп бағдарламасына «Жануарларға жауапкершілік» курсын енгізу.
Арыстанның тілі жоқ, ол өзін қорғай алмайды. Оның орнына мемлекеттің темірдей заңы сөйлеуі тиіс. Әзірге ол ерік-жігер байқалмай тұр. Семейдегі жағдай қоғамды оятып, жүйені өзгертуге мәжбүрлей ала ма? Бұл сұрақтың жауабы әрбірімізге байланысты.
