2019 жылдың көктемі Қазақстан тарихындағы ең күрделі әрі болжанбаған кезеңнің басы еді. Отыз жылдық бір адамдық биліктен кейінгі транзит – бұл жай ғана лауазым ауысуы емес, тұтас жүйенің «беріктігін» тексерген сын сағаты болды. Қасым-Жомарт Тоқаев Ақордаға келгенде, қоғам одан тек жаңа есімді емес, түбегейлі жаңа ережені талап етті. Бүгін, жеті жылдық межеге қарап отырып, біз «ескі Қазақстанның» сарқыншағы мен «жаңаның» нобайы шарпысқан аумалы-төкпелі дәуірдің куәсіміз. Бұл туралы QazaqToday.info ақпараттық порталы хабарлайды.
Саяси архитектура: Декорация ма, әлде деконструкция ма?
Тоқаев билігінің алғашқы күндерінен бастап «Естуші мемлекет» тұжырымдамасын алға тартты. Бұл бюрократиялық машинаның халыққа бет бұру талпынысы еді. Алайда, нақты бетбұрыс 2022 жылғы қасіретті Қаңтардан кейін басталды. Конституциялық реформа, суперпрезиденттік жүйеден бас тарту, Президенттің жақын туыстарына мемлекеттік қызметте тыйым салу – мұның бәрі билік вертикалын бір адамның уысынан шығаруға бағытталғандай көрінді.
Саясаттанушы Жанат Момынқұлов бұл процестің ішкі логикасына тереңірек үңіледі:
«Тоқаевтың транзит логикасы мен миссиясы тұрақтылық пен реформаның арасындағы балансты сақтау болса керек. 2022 жылғы конституция мен институционалды өзгерістер билік тармақтарының формалды тепе-теңдігін күшейтуге бағытталғандай көрінген. Парламенттің рөлін кеңейту, аралас жүйе, партия тіркеуін жеңілдету, Конституциялық сот, жергілікті басқару реформасы жүйені біршама институттандыру талпынысы ретінде ұсынылған. Алайда, бұл реформалар президенттік биліктің негізгі архитектурасын түбегейлі өзгертпеді. Қазақстандағы саяси модель әлі де күшті президенттік сипатқа ие».
Шынында да, партияларды тіркеу жеңілдеп, Мәжіліске жаңа есімдер келгенімен, саяси шешімдердің қабылдану орталығы әлі де Ақордада шоғырланған. Бұл – авторитарлық мұра мен демократиялық талаптың арасындағы тартыс.
Геосаяси шахмат: «Орта держава» амбициясы
Сыртқы саясатта Тоқаев кәсіби дипломат ретінде өзін көрсете білді. Украинадағы соғыс, Ресейге салынған санкциялар мен Қытайдың күшеюі жағдайында Астана «пышақ жүзінде жүргендей» сақтық танытты. Қаңтар оқиғасындағы Ұжымдық қауіпсіздік шарты ұйымы (ҰҚШҰ) әскерін кіргізу мен оны жедел шығаруы – президенттің саяси тәуекелге бара алатынын көрсетті.
Қазақстан бүгінде өзін «Орта держава» (Middle Power) ретінде позициялап отыр. Бұл жай ғана термин емес, бұл – ешбір жаққа бүйрек бұрмай, тек ұлттық мүддеге негізделген прагматизм. Бірақ бұл тұрақтылықтың да өз бағасы бар. Жанат Момынқұлов айтқандай: «Геосаяси белгісіздік, аймақтық тұрақсыздық және ішкі қауіптер туралы дискурс биліктің саяси жүйені либералдандырудан гөрі тұрақтандыруға көбірек көңіл бөлгенін көрсетеді. Бұл – авторитарлық жүйенің «өзін бейімдеу арқылы сақтап қалу қабілеті»».
Әлеуметтік әділеттілік: Олигополиямен майдан
Тоқаевтың экономикалық курсы «әділеттілік» деген ұғымға табан тірейді. Мемлекет иелігінен заңсыз шығарылған активтерді қайтару, «Ұлттық қор – балаларға» бағдарламасы, монополиямен күрес – бұлар элита арасындағы қаржылық тасқынды халыққа бұрудың алғашқы қадамдары. 7-10 миллион гектар ауыл шаруашылығы жерлерінің мемлекетке қайтарылуы – бұрын елестету қиын болған іс еді.
Дегенмен, реформаның беткі қабаты жылтыр болғанымен, ішкі мазмұны әлі де ақсап тұр. «7 жылда не өзгерді? Терең саяси өзгеріс пе, әлде косметикалық әрлеу ме?» – деп сұрақ қояды саясаттанушы Жанат Момынқұлов. Оның пікірінше, саяси институттардың формалды әртараптануы байқалғанымен, саяси мәдениет пен нақты билік балансы тұрғысынан өзгерістер әлдеқайда баяу жүріп жатыр.
Бақыланатын модернизацияның болашағы
Тоқаевтың жеті жылы – бұл үлкен үміттер мен салқынқанды есептің синтезі. Бір жағынан, біз «суперпрезиденттіктен» арылдық деп жарияладық, екінші жағынан, жүйе әлі де бір тұлғаның еркіне тәуелді.
Бұл кезеңді Жанат Момынқұлов «бақыланатын модернизация» моделі деп сипаттайды:
«Егер алдағы жылдары саяси бәсеке, тәуелсіз медиа және сот автономиясы күшейсе, жаңа институттар мазмұнды құрылымға айналуы мүмкін. Ал бұл факторлар іске аспаса, реформалар жүйенің саяси легитимдігін жаңартатын, бірақ оның негізін қатты өзгертпейтін саяси қаптама сипатында қалу ықтималдығы бар.»
PS
Президент Тоқаев Қазақстанды ескі жүйенің қирандыларынан алып шығып, жаңа арнаға салды. Бірақ сол арнаның тазалығы мен тереңдігі алдағы уақытта атқарылатын істерге байланысты. Қоғам бүгінде «қаптамаға» емес, «мазмұнға» шөлдеп отыр. Егер сот жүйесі шынайы тәуелсіз болса, ал парламент шынайы пікірталас алаңына айналса, жеті жылдық транзит өз миссиясын орындады деп айтуға негіз бар. Әзірге біз – үлкен жолдың ортасындағы жолаушымыз.
