Эстонияның Сыртқы істер министрі Ресейге қатысты қатаң риторика білдіргеннен кейін “Еуропа соғысқа дайындалып жатыр ма?” деген сұрақ қайтадан күн тәртібіне шықты. Әсіресе Ресеймен шекаралас Балтық елдерінің соңғы жылдардағы саяси дискурсы айтарлықтай өзгергені байқалады. Бұл туралы QazaqToday.info ақпараттық порталы хабарлайды.
Алайда бұл мәлімдемені тікелей “соғыс ашуға дайындық” ретінде қабылдау қаншалықты орынды?
Тежеу логикасы: Балтық елдерінің қауіпсіздік стратегиясы
Қазақстандық саясаттанушы Жанат Момынқұлов бұл риториканы эскалация емес, тежеу саясатының бір бөлігі ретінде қарастыру қажет екенін айтады:
«Қауіпсіздік тұрғысынан алғанда, Эстонияның мұндай қатты мәлімдемелерін тікелей эскалацияға я соғысқа шақыру ретінде емес, ең алдымен тежеу саясатының бір бөлігі ретінде түсіну қажет. 2022 жылдан кейін Балтық елдері, әсіресе Ресеймен тікелей шекаралас Эстония, Латвия және Литва секілді мемлекеттер риторикасын айтарлықтай қатаңдатты. Бұл стратегиялық есепке негізделген қадам…»
Сарапшының пікірінше, бұл – қарсы тарапқа ықтимал эскалацияның құны жоғары болатынын көрсетуге бағытталған сигнал. Яғни, бұл қатаң сөздер әскери әрекетке шақыру емес, керісінше, ықтимал қауіптің алдын алуға арналған саяси құрал.
НАТО-ның шығыс қапталы: нақты не өзгерді?
NATO 2022 жылдан кейін Балтық аймағындағы әскери қатысуын күшейтті. Литвада, Латвияда және Эстонияда көпұлтты батальондар орналастырылды, ал 2023–2024 жылдары бұл формат бригада деңгейіне дейін кеңейтіле бастады.
Еуропалық одақ та қорғаныс саласындағы ынтымақтастықты арттыруға басымдық берді. 2024 жылы ЕО қорғаныс өнеркәсібін дамыту және оқ-дәрі өндірісін ұлғайту туралы арнайы бағдарламаларды іске қосты.
Бұл шаралар шабуыл емес, қорғаныс логикасына негізделген. Еуропаның ресми қауіпсіздік құжаттарында негізгі басымдық – аумақтық қорғаныс пен альянстық міндеттемелер.
Әлемдік сарапшылар не дейді?
Америкалық сарапшы, Майкл Кофман (Carnegie Endowment) Балтық елдерінің риторикасын “forward deterrence” – алдыңғы шептегі тежеу саясаты деп сипаттайды. Оның пікірінше, бұл елдер НАТО-ның нақты әскери қатысуын күшейту арқылы Ресейге стратегиялық белгі беруге тырысады.
Chatham House зерттеу орталығының сарапшылары да Балтық елдерінің қатаң дискурсын “қауіптің тікелей сезілуімен” байланыстырады. Олардың талдауынша, Ресеймен шекаралас мемлекеттердің қауіп қабылдауы Батыс Еуропа елдеріне қарағанда әлдеқайда жоғары.
Ал Германияның Қауіпсіздік саясаты институтының (DGAP) сарапшылары Еуропа “экономикалық өзара тәуелділік арқылы қауіпсіздік құру” моделінен біртіндеп бас тартып, “қатаң күш пен стратегиялық бәсеке” парадигмасына ауысып жатқанын атап өтеді.
Жаңа парадигма: қорғанысқа бейімделу
Жанат Момынқұлов бұл трансформацияны былай түсіндіреді:
«Еуропа қазір экономикадағы өзара тәуелділік арқылы қауіпсіздік құру моделінен біртіндеп қатаң күшке, әскери қуатқа және стратегиялық бәсекеге негізделген жаңа парадигмаға өтіп жатыр…»
Бұл – соғысқа дайындық емес, ұзақ мерзімді қауіп-қатер жағдайында қорғануға бейімделу.
Нақты өзгерістер:
- Қорғаныс бюджеттерінің ұлғаюы (Германия 100 млрд еуролық арнайы қор құрды)
- Әскери-өнеркәсіптік өндірісті арттыру
- Әскери логистиканы жетілдіру
- Азаматтық қорғаныс жүйелерін жаңғырту
Бұл шаралар Еуропаның соғыс ашуға ниетін білдірмейді, бірақ соғыс ықтималдығын нөлдік сценарий ретінде қарастырмайтынын көрсетеді.
Еуропа соғысқа дайындалып жатыр ма?
Сараптамалық тұрғыдан алғанда, екі нәрсені ажырату маңызды:
- Соғыс ашуға дайындалу
- Соғыстың алдын алу үшін дайын болу
Қазіргі Еуропа екінші жолды таңдағанға ұқсайды.
Эстония министрінің мәлімдемесін бүкіл Еуроодақтың шабуылдық стратегиясы ретінде қарастыру – асыра бағалау. ЕО-ның ресми стратегиясы қорғанысқа негізделген, ал НАТО-ның ұжымдық қауіпсіздік қағидаты шабуыл емес, альянс мүшелерін қорғауға бағытталған.
Балтық елдерінің қатаң риторикасы – эмоциялық реакция емес, қауіпсіздік есептеріне негізделген саяси сигнал.
Еуропа соғыс ашуға дайындалып жатыр деу дәл болмас. Бірақ Еуропа соғыс мүмкіндігін жоққа шығармай, оған дайын болу парадигмасына көшіп жатыр.
Бұл – эскалация емес, бақылаулы тежеу логикасы. Геосаяси шындық өзгерді. Ал риторика сол өзгерістің айнасы ғана.
Фото: Коллаж QazaqToday
