Қытай кредиттері: Пакистан 22,38 млрд доллар қарызбен көш бастады

Сурет: inbusiness.kz

Дүниежүзілік банктің деректері бойынша, дамушы елдердің инфрақұрылымын қаржыландыруда Қытай жетекші орындардың бірін иеленеді. Алайда жаңа жолдар, теміржолдар мен электр станцияларымен қатар кейбір мемлекеттер миллиардтаған долларлық қарыз міндеттемелеріне де тап болды. 2024 жылғы жағдай бойынша Қытай кредиторларының алдындағы өтелмеген ұзақ мерзімді мемлекеттік қарыз көлемі бойынша ең үлкен борышкер — Пәкістан: 22,38 миллиард доллар. Одан кейін Ангола, Шри-Ланка және ірі инфрақұрылымдық жобаларды жүзеге асыру үшін қытай қаражатын белсенді тартқан басқа да елдер тұр.

Бұл туралы Qazaqtoday.info сайты хабарлайды.

«Соңғы онжылдықтарда Қытай кредиттері Азия мен Африка елдеріндегі ауқымды жобаларды қаржыландырудың маңызды құралына айналды. Бұл қаражат есебінен электр станциялары, теміржолдар, көлік магистральдері, порттар және өзге де инфрақұрылым салынды. Ішкі ресурстары шектеулі мемлекеттер үшін мұндай кредиттер жылдарға созылуы мүмкін жобаларды тезірек жүзеге асыруға мүмкіндік берді», — деп жазады ғылыми-көпшілік журнал.

Сонымен қатар тартылған қаражат көлемі елеулі қарыз міндеттемелерінің қалыптасуына әкелді. Дүниежүзілік банктің халықаралық берешек статистикасына сәйкес, елдер 2024 жылғы жағдай бойынша Қытай кредиторларының алдындағы өтелмеген ұзақ мерзімді мемлекеттік қарыз және мемлекет кепілдік берген қарыз көлемі бойынша сараланған.

«Рейтингтің көшбасшысы — Пәкістан. Оның Қытай кредиторларының алдындағы қарызы 22,38 миллиард долларды құрайды. Бұл екінші орындағы Анголаның көрсеткішінен шамамен сегіз миллиард долларға артық», — деп атап өтеді Naked-Science.

Пәкістан онжылдықтар бойы Қытаймен тығыз экономикалық және әскери байланыстарды сақтап келеді. Екі ел қарым-қатынасты «ауа райына қарамайтын стратегиялық серіктестік» деп сипаттайды. Қытай қаржыландыруы Пәкістандағы ірі жобаларды, әсіресе энергетика мен көлік инфрақұрылымын жүзеге асырудың бір көзіне айналды.

«Екінші орында — Ангола, оның Қытай кредиторларының алдындағы қарызы 14,4 миллиард доллар. Елдің Қытаймен белсенді ынтымақтастығы әсіресе азаматтық соғыс аяқталғаннан кейін, Ангола қираған инфрақұрылымды ауқымды қалпына келтіруге кіріскен кезде күшейді», — деп келтіреді деректерді басылым.

2004 жылы ел Қытайдан екі миллиард долларлық кредит желісін алды. Кейіннен қалпына келтіру жұмыстарының кеңеюіне қарай қаржыландыру көлемі айтарлықтай өсті. Қытай қаражаты бірқатар инфрақұрылымдық жобаларды жүзеге асыруға мүмкіндік берді, бірақ сонымен бірге кредиторлардың алдында елеулі міндеттемелер қалыптастырды.

«Рейтингте ұсынылған елдердің ішінде үшінші орында — Шри-Ланка. Оның Қытай кредиторларының алдындағы қарызы 8,69 миллиард доллар деп бағаланады. Қытай қаржыландыруы аралдық мемлекеттің инфрақұрылымын дамытуға кеңінен пайдаланылды, ал ең танымал жоба — Хамбантота порты», — деп әңгімелейді Naked-Science.

Дәл Шри-Ланка «қарыз тұзағы дипломатиясы» деп аталатын тұжырымдама туралы пікірталастың ортасында жиі қалады. Бұл тұжырымға сәйкес, инфрақұрылымды ауқымды кредиттеу қарыз алушы мемлекеттің кредиторға қаржылық тәуелді болуына әкелуі мүмкін, ал кредитор экономикалық және стратегиялық ықпалдың қосымша тетіктеріне ие болады.

Алайда мамандар бұл модельдің шамадан тыс оңайлатылған түсіндірмесімен келіспейді. Жекелеген елдердің қаржылық проблемаларын тек қытай кредиттерімен автоматты түрде байланыстыруға болмайды. Олардың қарызды өтеу қабілетіне экономиканың жай-күйі, валюта бағамдары, экспорттық кірістер, бюджет саясаты, сыртқы қаржыландырудың құны және басқа да факторлар әсер етеді.

«Тағы бір көрнекі мысал — Кения, оның Қытай кредиторларының алдындағы қарызы 5,37 миллиард долларды құрайды. Қытай қаржыландыруының едәуір бөлігі Момбаса — Найроби теміржол желісін салуға бағытталды», — деп түсіндірді ақпараттық агенттікте.

Қытай кредиттері осы ауқымды инфрақұрылымдық жобаның құнының шамамен 90%-ын жапты. Теміржол Кения астанасын елдің басты теңіз портымен байланыстырып, жолаушылар мен жүк тасымалына пайдаланылады.

Қытайдың инфрақұрылымды қаржыландыруы екі жақты әсерге ие. Бір жағынан, қарыз алушы көлік байланысын жақсартып, экономикалық белсенділікті қолдауға қабілетті ірі жобаны жүзеге асыруға мүмкіндік алады. Екінші жағынан, жұмыстар мен жеткізілімдердің едәуір бөлігі қытай компанияларына тиесілі болуы мүмкін.

«Мәселен, қытай мердігерлері Момбаса — Найроби теміржолын, сондай-ақ Аддис-Абеба — Джибути желісін салуға қатысты. Қытай кәсіпорындары жабдықтарды жеткізуге және инфрақұрылымдық нысандарды пайдалануға қатысты», — деп хабарлады Naked-Science.

Осылайша, шетелдік жобаларды кредиттеу қарыз алушы елдер үшін қаржылық құрал ғана емес, сонымен қатар қытай инженерлік қызметтерінің, технологияларының, жабдықтарының және құрылыс құзыреттерінің экспортын қолдау тәсіліне айналады.

Қытай кредиторларының алдында айтарлықтай қарыз жүктемесі бар тағы бір мемлекет — Конго Республикасы. Оның қарызы 2,97 миллиард долларды құрайды. Бұл ел экономикасы үшін ерекше елеулі сома: ол жылдық ЖІӨ-нің номиналдық мәнінің оннан бір бөлігінен асады.

Мұндай көрсеткіштер үкіметтер мен халықаралық сарапшыларды мемлекеттердің қарыз міндеттемелерін орындау қабілетін мұқият бағалауға мәжбүр етеді. Егер экспорттық кірістер қысқарса, ұлттық валюта әлсіресе немесе сыртқы қаржыландыруға қолжетімділік нашарласа, ірі кредиттерді өтеу мемлекеттік бюджетке қосымша жүктеме түсіреді.

«Сонымен бірге қарыз бейнесі өзгеріссіз қалмайды. Кейбір елдер Пекиннің алдындағы міндеттемелерін қысқарта бастады. Анголаның мысалы көрнекі: 2023–2024 жылдары оның Қытай кредиторларының алдындағы қарызы шамамен бестен бір бөлікке азайды», — деп нақтылады басылымда.

Алайда Анголаның қарызды өтеуді жалғастыру қабілеті көбінесе әлемдік мұнай нарығындағы жағдайға байланысты. Мұнай елдің экспорттық кірістерінің негізгі көздерінің бірі болып қалады, сондықтан әлемдік бағалардың өзгеруі оның бюджеттік мүмкіндіктеріне және сыртқы қарызды өтеу қабілетіне тікелей әсер етеді.

Түйіндеп айтқанда, Қытай кредиттеуі бір мезгілде даму құралы және қаржылық тәуекелдер көзі болып шықты. Кейбір мемлекеттер үшін Қытай қаражатына қолжетімділік өз ресурстары жетпеген жолдар, теміржолдар, электр станциялары мен порттарды салу мүмкіндігіне айналды. Басқалары үшін жинақталған міндеттемелер мемлекеттік қарыздың елеулі бабына айналды.

Дүниежүзілік банктің рейтингі бұл тәуелділіктің ауқымын көрсетеді, алайда қарыз көлемінің өзі сөзсіз қарыз дағдарысын білдірмейді. Негізгі мәселе — салынған инфрақұрылымның экономикалық қайтарым әкеліп, қарыз алушыны кредиттерді өтеуге қажетті кіріспен қамтамасыз ете алуында.

Сондықтан бүгінде Қытай кредиттеуі туралы пікірталас қарыздарды жай ғана санаудан әлдеқайда асып түседі. Сөз елдердің тартылған қаражатты қаншалықты тиімді пайдаланатыны, кредиттер бойынша қандай шарттар алатыны және олардың көмегімен құрылған жобалар ұзақ мерзімді перспективада мемлекеттердің қаржылық тұрақтылығын нығайта алатыны немесе әлсірете алатыны туралы болып отыр.