Мыс бар, зауыттар қайда?: Қазақстан концентрат өңдеу ережесін неге өзгертпек

Қазақстанда мыс концентратын өңдеу тарифін айқындаудың жаңа әдістемесіне қатысты пікірталас тау-кен өндіруші және өңдеуші кәсіпорындардың мүдделері төңірегінде өрбіп отыр. Белгілі қазақстандық қаржы сарапшысы, экономикалық шолушы Айбар Олжаев бұл мәселені тек тариф тұрғысынан емес, елдің алдағы 10–20 жылдағы өнеркәсіптік даму бағыты аясында қарастыру қажет деп есептейді, деп хабарлайды Qazaqtoday.info ақпарат порталы.

Сарапшы Facebook парақшасында жариялаған жазбасында Қазақстанның айтарлықтай шикізат базасына ие екенін және мыс концентратын ірі көлемде экспорттайтынын атап өтті. Алайда өндірістің келесі технологиялық кезеңі – шикізатты ел ішінде өңдеу кен өндіру саласымен салыстырғанда баяу дамыған.

Оның айтуынша, тәуелсіздік жылдары Қазақстанда заманауи кеніштер мен байыту фабрикалары іске қосылғанымен, ауқымы жағынан солармен салыстыруға болатын жаңа ірі мыс балқыту қуаттары іс жүзінде салынбаған.

Сарапшы бұл өндірістік құрылымды өзгерту қажеттілігі Мемлекет басшысы тарапынан бірнеше рет көтерілгенін еске салды. 2026 жылғы ақпанда Президент Қасым-Жомарт Тоқаев заманауи өнеркәсіптік негіз қалыптастыру және өңдеу өнеркәсібіне қолдауды күшейту қажеттігін айтқан болатын. Сондай-ақ Мемлекет басшысы бастапқы өңдеуден өткен өнімді экспорттап, жоғары деңгейде өңделген тауарларды импорттау тәжірибесі тоқтауға тиіс екенін мәлімдеген.

Айбар Олжаевтың пікірінше, қазіргі міндет – осы бағытты нақты экономикалық тетіктер арқылы жүзеге асыру.

Нарыққа жаңа әдістеме не үшін қажет?

Сарапшы әлемдік нарық мыс концентратының бағасын анықтай алатынын, алайда Қазақстанның өнеркәсіптік даму міндеттерін шешуге міндетті емес екенін атап өтті.

Егер шикізатты Қазақстан аумағында өңдеу экономикалық жағынан тартымсыз болса, концентрат ірі әрі бәсекеге қабілетті өндірістік қуаттары қалыптасқан мемлекеттерге жөнелтіледі. Жекелеген компания үшін бұл экономикалық тұрғыдан тиімді шешім болуы мүмкін. Алайда мемлекет үшін оның салдары басқаша.

«Шикізатпен бірге өндірістің келесі кезеңі де елден шығады. Демек, инвестицияның, жұмыс орындарының, салық базасы мен технологиялық құзыреттердің бір бөлігі де сыртқа кетеді», – деп түсіндіреді сарапшы.

Оның пікірінше, мемлекеттің міндеті – өндірушілер мен өңдеушілер арасынан әкімшілік жолмен бір тарапты таңдау емес. Керісінше, кен өндіру саласының бәсекеге қабілеттілігін сақтай отырып, шикізатты ел ішінде өңдеуге және осы бағытты дамытуға мүмкіндік беретін түсінікті экономикалық жағдай қалыптастыру қажет.

Осы тұрғыдан Айбар Олжаев Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі әзірлеп жатқан мыс концентратын өңдеу тарифін айқындау әдістемесін қарастыруды ұсынады.

Оның айтуынша, әдістеменің мәні бір тарифтік мөлшерлемені белгілеумен ғана шектелмейді. Негізгі мақсат – нарық қатысушылары өңдеу экономикасын алдын ала есептей алатындай бірыңғай әрі ашық ережелер қалыптастыру.

Зауытты тек ағымдағы шығындар есебінен жаңғырту мүмкін емес

Талқыланып жатқан негізгі мәселелердің бірі – тариф құрамында инвестицияларды есепке алу мүмкіндігі.

Айбар Олжаев концентрат өндірушілердің алаңдаушылығын түсінуге болатынын айтады. Себебі кез келген қосымша төлем олардың шығынын арттырады. Сондықтан инвестициялық құрамдас экономикалық тұрғыдан негізделіп, ашық көрсетілуі және нақты жобалармен байланысты болуы керек.

Алайда мәселенің екінші жағы да бар.

Сарапшының сөзінше, металлургиялық зауытты ондаған жыл бойы тек оның күнделікті жұмысын қамтамасыз етуге арналған қаражат есебінен дамыту мүмкін емес. Жабдықтарды реконструкциялау, экологиялық жаңғырту, энергия тиімділігін арттыру және жаңа өндірістік қуаттарды салу капиталды қажет етеді.

Егер мемлекет терең өңдеуді дамыту міндетін қойса, экономикалық модель өңдеу саласына салынған инвестицияның қандай көзден қайтарылатынына жауап беруі тиіс.

Ол бұл мәселені елемеу модернизацияны арзандатпайтынын, тек оны кейінге шегеретінін атап өтті.

Жаңғыртуды ұзақ уақытқа созудың тағы бір тәуекелі – қолданыстағы өңдеу қуаттарын біртіндеп жоғалту.

Айбар Олжаев мұндай үрдіс әлемдік нарықта байқалып отырғанын айтады. TC/RC мөлшерлемелерінің төмен болуы салдарынан Жапония мен Филиппиндегі жекелеген кәсіпорындар мыс концентратын өңдеу көлемін қысқартып немесе өндірісті тоқтатып жатыр. Ал Намибиядағы зауыттардың бірі консервация режиміне көшірілген.

Сондықтан, сарапшының пікірінше, талқылаудың негізгі тақырыбы инвестицияның өңдеу экономикасына енгізілу-енгізілмеуі емес, оны есептеудің ашықтығы, негізділігі және қаражаттың шынымен өндірістік қуаттарды дамытуға жұмсалуын бақылау тетігі болуы керек.

Әлемдік баға ішкі өнеркәсіп міндетіне әрдайым сәйкес келе бермейді

Тағы бір пікірталас әлемдік Treatment Charge, яғни концентратты өңдеу ақысының мөлшерлемелеріне байланысты.

Айбар Олжаев бұл көрсеткіштердің маңызды нарықтық бағдар екенін, бірақ олардың концентрат пен мыс балқыту қуаттарының әлемдік арақатынасын көрсететінін атап өтті. Өңдеуші кәсіпорындардың шикізат үшін бәсекесі күшейген кезде мұндай мөлшерлемелер күрт төмендеуі мүмкін.

Сарапшының жазуынша, әлемдік нарыққа Қытайдағы мыс балқыту қуаттарының ауқымды өсуі айтарлықтай әсер етті. Бұл елдегі өндіріс мемлекеттік қолдаудың, өндіріс ауқымының, капиталдық және операциялық шығындардың, жабдықтардың жаңалығы мен энергия тиімділігінің артықшылықтары есебінен қарқынды дамыды.

Халықаралық энергетикалық агенттік деректеріне сүйенген сарапшы 2005 жылдан бері әлемдегі мыс балқыту қуаттары өсімінің 90%-дан астамы Қытайға тиесілі болғанын келтіреді. 2025 жылға қарай Қытайдың үлесі әлемдік көлемнің шамамен жартысына жеткен.

Нәтижесінде мыс өңдеу қуаттарының өсуі концентрат ұсынысынан едәуір озып, зауыттардың шикізат үшін бәсекесін күшейткен және TC/RC мөлшерлемелеріне қысым түсірген.

Алайда бұл металлургиялық кәсіпорындардың нақты шығындары жойылды дегенді білдірмейді.

Электр энергиясы, жабдықтарды жөндеу, қызметкерлер, экологиялық инфрақұрылым және өндірістік құрал-жабдықтар әлемдік конъюнктураға қарамастан қаражатты қажет етеді.

Сондықтан Айбар Олжаев халықаралық көрсеткіштерді ескеру керек болғанымен, оларды нақты қазақстандық кәсіпорынның экономикасына механикалық түрде көшіру мәселені тым қарапайым түсіндіру болатынын айтады.

Кен өндірушілердің мүддесі де қорғалуы тиіс

Сарапшы жаңа ережелер тек өңдеу кәсіпорындарының мүддесіне жұмыс істемеуі керектігін атап өтті.

Концентрат өндіруші компания қандай қызмет үшін ақы төлейтінін нақты түсінуі, өңдеу қуаттарына қол жеткізудің ашық тәртібіне ие болуы және өзінің ұзақмерзімді шығындарын алдын ала жоспарлай алуы қажет.

Айбар Олжаевтың пікірінше, әдістеменің ашық талқылануы дәл осы себептен маңызды. Нарық қатысушыларының ескертулері ұсынылып отырған механизмді түпкілікті бекіткенге дейін оның қаншалықты тұрақты әрі тиімді екенін тексеруге мүмкіндік береді.

Сонымен бірге жекелеген параметрлерге қатысты пікірталастың болуы әдістеменің жалпы тәсілі дұрыс емес дегенді білдірмейді.

Керісінше, қазір министрліктің алдында экономикалық тұрғыдан негізді екі мүдденің арасынан теңгерім табу міндеті тұр. Бір жағынан, кен өндіру саласының бәсекеге қабілеттілігін сақтау қажет. Екінші жағынан, шикізатты Қазақстан ішінде өңдеуді дамытуға жағдай жасалуы тиіс.

Қазақстанға өз теңгерімі қажет

Айбар Олжаевтың пікірінше, түптеп келгенде жаңа әдістеме төңірегіндегі пікірталас бір тонна концентраттан түсетін бірнеше қосымша долларды кім алатыны туралы дау емес.

Бұл – Қазақстанның болашақ өнеркәсіптік моделі туралы мәселе.

Егер Қазақстан шикізат экспортынан жоғары деңгейде өңделген өнім шығаруға кезең-кезеңімен көшуді көздесе, ел ішінде өңдеу өндірістерін ашуға және қолданыстағы кәсіпорындарды жаңғыртуға экономикалық жағдай жасау қажет.

Алайда мұндай жағдайлар шикізат өндірушілер мен өңдеушілер үшін бірдей ашық, түсінікті және болжамды болуы керек.

Сарапшы осы тұрғыдан бірыңғай әдістеменің пайда болуын қисынды қадам деп бағалайды.

Ендігі міндет – министрлік пен нарық қатысушылары әдістемені жекелеген кәсіпорындарды жасырын субсидиялау құралына айналдырмайтындай және сонымен бірге Қазақстан аумағында шикізат өңдеуді экономикалық жағынан тиімсіз етпейтіндей етіп қалыптастыру.

Айбар Олжаевтың пайымдауынша, өңдеу экономикасын өндірісті жаңғыртумен және жаңа қуаттар құрумен байланыстыратын түсінікті механизм болмаса, жоғары деңгейде өңделген өнім шығаруға бағытталған саясат декларация күйінде қалуы мүмкін.

Егер Қазақстан шикізат пен бастапқы өңдеуден өткен өнім экспортына тәуелділікті жүйелі түрде азайтуды көздесе, ішкі өңдеуді экономикалық тұрғыдан тұрақты және инвестиция үшін тартымды ететін ұзақмерзімді ережелер қажет.

Сарапшы мұны әзірленіп жатқан әдістеменің стратегиялық мәні деп санайды.

Оның пікірінше, тиімді өнеркәсіптік саясат мемлекет белгілі бір тарапты жеңімпаз ретінде таңдаған кезде емес, өндірістің келесі кезеңіне инвестиция салуды ел ішінде экономикалық тұрғыдан мүмкін ететін ортақ әрі түсінікті ережелер қалыптастырылған кезде басталады.

Фото: ашық дереккөз