Сақтандырусыз қалған қала: Алматы жер сілкінісіне қаржылай дайын ба?

Сейсмологтар бұл — қаланың астындағы тектоникалық процестердің қалыпты көрінісі дегенді қайталайды. Алайда бұл жерде маңыздысы — жер қашан және қандай қуатпен сілкінетіні емес (оны ешкім дәл болжай алмайды), маңыздысы — сол сәтте 2,3 миллион халқы бар мегаполистің қаржылай, институттық және инфрақұрылымдық тұрғыдан қаншалықты дайын екені. Ал дәл осы тұста ащы шындық ашылады: Алматы тұрғын үйінің 90%-дан астамы жер сілкінісінен ешбір сақтандырылмаған. Мемлекет үлкен апат болған сәтте бюджет есебінен қалпына келтіретін уәде — 2024 жылғы су тасқыны көрсеткендей — тек шектеулі көлемде ғана мүмкін. Дәл осы жердегі бос орынды толтыру үшін Қаржы нарығын реттеу агенттігі (АРРФР) 2025 жылдан бері тұрғын үйді міндетті сақтандыру заңын әзірлеп келеді. Бірақ 2026 жылдың сәуірінде бұл заң күтпеген жерден тоқтатылды. Сұрақ ашық қалды: Алматы келесі үлкен сынаққа сақтандырусыз, дайындықсыз кіре ме?

Контекст: неге бұл мәселе енді ғана көтерілді?

Қазақстанда табиғи апаттан келген залалды өтеу ұзақ жылдар бойы негізінен бір ғана көзден — мемлекеттік бюджеттен қаржыландырылып келді. Бұл модель тыныш кезеңде жұмыс істейді, бірақ ауқымды апат болғанда сынады.

Нақты мысал — 2024 жылғы көктемгі су тасқыны. Мемлекет басшысы оны соңғы 80 жылдағы ең ірі апат деп бағалады. Салдары ауыр болды: apat аймақтарынан 110 мыңға жуық адам эвакуацияланды, аймақтарда төтенше жағдай режимі жарияланды. Тек инфрақұрылымды қалпына келтіруге 26 миллиард теңгеден астам, шағын және орта бизнес иелеріне 12,1 миллиард теңге төленді. Осы соманың бәрі — бюджеттен, яғни түптеп келгенде салық төлеушінің қалтасынан.

Дәл осы кезде мемлекет бір қарапайым қорытындыға келді: егер ауқымды жер сілкінісі Алматыда болса, мұндай көлемдегі шығынды бюджет көтере алмайды. Түркиядағы 2023 жылғы апаттан кейін мемлекет иелеріне бірнеше миллиард доллар төлеген тәжірибе де осыны растады.

Сол себепті АРРФР 2025 жылдың көктемінде «Ашық НҚА» порталында тұрғын үйді табиғи апаттан міндетті сақтандыру тұжырымдамасын талқылауға шығарды. Идея айқын: залал тәуекелін мемлекеттен меншік иесіне ішінара ауыстыру.

Негізгі талдау: сандар не дейді?

1. Сақтандыру қамтуы: 3,2% деген қорқынышты цифр

Ең маңызды сан — қазіргі сақтандыру деңгейі. АРРФР төрайымы Мадина Әбілқасымова 2025 жылдың тамызында Алматыда өткен Kazakhstan Insurance Forum алаңында нақты деректерді жариялады:

• Табиғи апаттан тұрғын үйді сақтандыру ел бойынша небәрі 3,2%-ды құрайды;
• Жер сілкінісі мен су тасқыны қаупі жоғары Алматының өзінде бұл көрсеткіш — тек 7,7%;
• Ел бойынша сақтандыру шарттарының саны 310,6 мыңнан асады, оның 70,6%-ы — жеке тұлғалармен;
• Тұрғын үйді табиғи апаттан ерікті сақтандыру құқығы бар 25 сақтандыру ұйымының тек 15-інде лицензия бар.

Басқаша айтқанда, Алматыдағы әрбір 100 үйдің тек 7-8-і ғана сақтандырылған. Қалған 92-93 отбасы жер сілкінісі болған сәтте — ешбір қаржылай қорғанышсыз қалады. Бұл — жасырын, бірақ орасан үлкен әлеуметтік тәуекел.

2. Неге адамдар сақтандырмайды?

Себебі — бір ғана емес. «Курсив» басылымы 2023 жылы Түркиядағы апаттан кейін нарықты зерттегенде мынадай сурет ашылды: қазақстандықтар жер сілкінісінен сақтандыру туралы сұрайды, есеп-қисап жасайды, бірақ шартқа отыруға сирек барады. Freedom Insurance байланыс орталығының деректері бойынша, Түркиядағы оқиғадан кейінгі алғашқы үш аптада тұрғын үй сақтандыру бойынша өтініштер 33%-ға өскен, бірақ нақты сатылымға айналғаны аз болған.

Себептерін былайша жіктеуге болады:

• Мәдени фактор: «менде болмайды» деген психология, апатты алдын ала ойламау;
• Экономикалық фактор: отбасы бюджетінде сақтандыруға орын жоқ, әсіресе төмен табысты тұрғындарда;
• Сенімсіздік: сақтандыру компаниясы шынымен төлей ме деген күдік;
• Ескі тұрғын үй мәселесі: кейбір компаниялар 30 жылдан асқан ескі үйлерді мүлдем сақтандырмайды.

Соңғысы аса маңызды. «Виктория» сақтандыру компаниясының өкілі Сергей Лаврентьевтің «Курсивке» айтуынша, компания «пайдалану мерзімі 30 жылдан асқан ескірген құрылыстарды» сақтандыруға қабылдамайды. Ал Алматыдағы тұрғын үй қорының едәуір бөлігі — дәл осындай ескі панельді үйлер. Яғни ең осал тұрғындар — ескі үйде тұратындар — сақтандырудан да тыс қалады. Бұл — жүйенің терең қайшылығы.

3. Құрылыс стандарттарының рөлі: 1965 жыл — су айырығы

Мұнда жұбаныш беретін бір жағдай бар. Сергей Лаврентьев атап өткендей, КазҰСҚҒЗИ (Қазақ сейсмотұрақты құрылыс ғылыми-зерттеу институты) әзірлемелерінің арқасында сейсмотұрақты құрылыс аудандары үшін арнайы нормалар мен ережелер (СНиП) қабылданды. Оның пікірінше, «1965-1970 жылдардан кейін салынған үйлерде тұратындар тыныш ұйықтай алады».

Бұл — маңызды нюанс. Кеңес заманында Алматы дәл сейсмикалық қауіпті аймақ болғандықтан, құрылыс нормалары қатаң сақталды. Дегенмен, тәуелсіздіктен кейінгі 1990-2010 жылдардағы қарқынды құрылыс кезеңінде бұл нормалардың сақталуы әлдеқайда әлсіз бақыланды. Дәл осы кезеңдегі құрылыстар — ең үлкен белгісіздік көзі.

4. Заң неге тоқтады?

Ең қызық бұрылыс — 2026 жылдың сәуірінде болды. Жоспар анық болатын: маусымда заң жобалар пакетін үкіметке енгізу, тамызда парламентке тапсыру. Пилоттық жоба Алматы, Шымкент пен Жамбыл облысында басталып, кейін барлық 16 қауіпті аймаққа таралуы тиіс еді. Тіпті жүйе «қаржы пирамидасына» айналмауы үшін АРРФР Азия даму банкін қайта сақтандыру серіктесі ретінде тартты.

Бірақ LS басылымына Қаржыгерлер қауымдастығының бірінші төрайым орынбасары Ирина Кушнарёва күтпеген жаңалық айтты: заң уақытша тоқтатылды. Себебі — жобаның мазмұны сынға ұшырады. Кушнарёваның сөзінше, «заң жобасы тұрғын үйден айырылу тәуекелін жеткілікті түрде жаппайтын. Әңгіме көбіне уақытша тұруға байланысты алғашқы кезектегі шығындарды жабатын шағын төлемдер туралы болды, ал бұл мүлікті сақтандыру принциптеріне толық сай келмейтін».

Басқаша айтқанда, ұсынылған сақтандыру нақты бір адамның үйі қирағанда оны қайта салуға жетпейтін еді — ол тек ыдыс-аяқ пен уақытша баспана шығынын ғана жабатын. Бұл — сақтандыру емес, символдық жәрдемақыға ұқсас болатын.

Түркия тәжірибесі: DASK неге әлемдегі ең үздік модель?

Қазақстан бұл салада велосипед ойлап табудың қажеті жоқ — жанындағы Түркияда дайын, әрі әлемде мойындалған модель бар. 1999 жылғы Мармара жер сілкінісінен кейін Түркия «Табиғи апаттардан міндетті сақтандыру» жүйесін (DASK — Doğal Afet Sigortaları Kurumu) құрды. Ол №587 Заңмен реттеледі және бүкіл ел аумағында 2000 жылдың 27 қыркүйегінен бері міндетті.

DASK-тің жұмыс істеу қағидасы:

• Міндеттілік: үй иесі DASK полисінсіз мүлікті меншікке рәсімдей алмайды, тіпті су мен электрді де қоса алмайды;
• Қолжетімді баға: жарна аз, бірақ бүкіл ел бойынша тәуекел бөлінгендіктен, жүйе тұрақты;
• Аймақтық сараптау: ел сейсмикалық қауіп деңгейіне қарай аймақтарға бөлінген — Стамбулдағы полис Аланиядағыдан қымбат;
• Жылдам төлем: залал бағаланғаннан кейін өтемақы 30 күн ішінде төленеді;
• Дүниежүзілік банктің қолдауы: жүйе халықаралық деңгейде бекітілген.

Бірақ Түркия тәжірибесінің шектеулері де бар, оны Қазақстан ескеруі керек. 2023 жылғы Кахраманмараш апатынан кейін «Курсив» ашқан дерек бойынша, DASK полисі бар үй иелері (барлық меншік иесінің шамамен жартысы ғана) өтемақы алды, бірақ төлем сомасы шектеулі болды — ол үйдің залалын тек ішінара жапты. Яғни міндетті сақтандыру — толық шешім емес, ол тек базалық қорғаныш. Толық қорғаныш үшін қосымша ерікті сақтандыру қажет.

Тағы бір маңызды тұс: Түркия 2012 жылдан бастап құрылыс нормаларын да түбегейлі қатайтты. Сейсмикалық қауіпсіз емес ғимараттарды бұзып, оларды заманауи стандартқа сай қайта салуды міндеттеді. Демек, сақтандыру жалғыз жұмыс істемейді — ол сейсмотұрақты құрылыспен бірге ғана нәтиже береді. Дәл осы — Қазақстан үшін басты сабақ.

Айта кетерлігі, «Тұран» университетінің хабаршысында 2025 жылы жарияланған академиялық зерттеуде де (Абдиева және басқалар) дәл осы TCIP/DASK моделін Қазақстанға бейімдеу мәселесі арнайы қарастырылған. Демек, бұл идея сарапшылық ортада да пісіп жетілген.

Ерікті сақтандыру нарығы: тірі, бірақ тар

Қазіргі сәтте Қазақстанда жер сілкінісінен сақтандырудың жалғыз жолы — жеке сақтандыру компаниялары арқылы ерікті полис ашу. Fintel.kz деректері бойынша, Алматыдағы стандартты екі бөлмелі пәтердің базалық сақтандыруы айына шамамен 1 100 теңге, яғни жылына 13 000 теңге тұрады.

Нарық өзі дамып келеді. LS-ке Ирина Кушнарёва айтқандай, 2025 жылы мүлікті ерікті сақтандыру сегментінде жиналған сыйлықақы 24%-ға өсті, ал төлемдер көлемі 95 миллиард теңгеден асты. Бұл — нарықтың тірі екенін көрсетеді. Кушнарёваның болжамынша, міндетті сақтандыру жүйесі іске қосылса, ерікті бағдарламалар едәуір арзандауы мүмкін — өйткені базалық қорғаныш полисі болғандықтан, тәуекел азаяды.

Салдар мен болжам

Қарапайым тұрғынға тигізер әсері

Егер міндетті сақтандыру заңы қабылданса, оның екі жағы бар.

Оң жағы:

• Апат болған сәтте әр отбасы кем дегенде базалық өтемақы алады;
• Мемлекеттік бюджет апат кезінде критикалық жүктемеден босайды;
• Тәуекел бүкіл ел бойынша бөлінеді, жүйе тұрақты болады;
• Ерікті сақтандыру арзандауы ықтимал.

Теріс жағы:

• Тұрғындарға жаңа міндетті төлем — салық сияқты. Төлемесе, көлік немесе мүлік салығы сияқты санкция қолданылуы мүмкін;
• Төлем сомасы (жылына 1 000-нан 20 000 теңгеге дейін) төмен табысты отбасы үшін сезілерлік жүк;
• Базалық өтемақы (500 мыңнан 10 миллион теңгеге дейін) үйдің нақты құнын жаппайды. Алматыдағы пәтердің құны ондаған миллион теңгеден асады;
• Ескі үйлерде тұратындар — ең осалдары — жүйеден тыс қалу қаупінде.

Сценарийлер

• Оптимистік: заң қайта қаралып, Түркияның DASK моделіне жақындайды. Толық құнды қорғаныш, сейсмотұрақты құрылыс нормаларымен қатар жүреді. Алматы қаржылай дайын болады;
• Бейтарап: заң символдық түрде қабылданады — базалық, аз төлемдермен. Формалды түрде «сақтандыру бар», бірақ нақты апатта ол жеткіліксіз болып шығады;
• Кері: заң тағы да созылады, нарық ерікті сегментте ғана дамиды, қамту 5-8% деңгейінде қалады. Ауқымды жер сілкінісі болса — бюджет тағы да жалғыз көтереді.

Алматыдағы жер сілкінісі — ықтималдық емес, уақыт мәселесі. Ал оған қаржылай дайындық — толығымен институттық таңдау. Қазіргі 3,2%-дық (Алматыда 7,7%-дық) сақтандыру қамтуы — бұл дайындықтың дерлік жоқтығын көрсетеді.

PS

Сақтандыру — сейсмостандарттың орнын баспайды

Шынайы шешім үшін мыналар қажет:

• Түркияның DASK моделін толық бейімдеу: символдық төлем емес, үйдің нақты құнын ішінара болса да жабатын жүйе. Дүниежүзілік банк пен Азия даму банкінің қатысуы — дұрыс бағыт;
• Аймақтық сараптау: Мадина Әбілқасымова дұрыс айтқандай, «алыс ауылдағы үйшік пен Алматыдағы вилланы бірдей мөлшерлемеге қоюға болмайды». Тариф үйдің құнына, аймақтың қаупіне, ғимараттың сейсмотұрақтылығына қарай бөлінуі керек;
• Ескі тұрғын үй мәселесін шешу: 30 жылдан асқан үйлерде тұратындар — ең осалдары. Оларды жүйеден тыс қалдыру — әділетсіздік. Мемлекет бұл сегментті субсидиялауы қажет;
• Сейсмотұрақты құрылыспен қатар жүргізу: Түркия тәжірибесі айқын көрсетті — сақтандыру жалғыз жұмыс істемейді. Ол ескі ғимараттарды нығайтумен, жаңа құрылыс нормаларын қатаң бақылаумен бірге ғана нәтиже береді. Сақтандыру полисі қирайтын үйді сақтап қалмайды — ол тек залалды өтейді;
• Әлеуметтік әділдік: төмен табысты отбасылар мен ауыл тұрғындары үшін ерікті сақтандыру қолжетімсіз болып қала береді. Міндетті жүйе дәл осы бос орынды толтыруы тиіс, бірақ жаңа ауыртпалыққа айналмауы керек;
• Ағартушылық: Түркияда билік те, сақтандырушылар да үздіксіз ақпараттық науқан жүргізеді. Қазақстанда тұрғындардың басым бөлігі сақтандырудың не екенін де толық түсінбейді.

Заңның 2026 жылдың сәуірінде тоқтатылуы — бір қарағанда сәтсіздік сияқты. Бірақ Ирина Кушнарёва айтқандай, бұл — «сақтандырудың бұл түрінің орындылығы мен форматына жаңаша қараудың жақсы мүмкіндігі». Асығыс қабылданған, символдық заңнан гөрі, кешіктірілген, бірақ шынайы жұмыс істейтін заң артық.

Мемлекет 2024 жылғы су тасқынынан бір ауыр сабақ алды: апат бюджетті бір күнде ондаған миллиард теңгеге кемітеді. Ал Алматыдағы ауқымды жер сілкінісі — бұл ондаған миллиард емес, триллиондаған теңгелік мәселе. Мұндай көлемді бюджет те, Ұлттық қор да жалғыз көтере алмайды. Сондықтан сақтандыру жүйесі — бұл жай ғана қаржылық құрал емес, ол — ұлттық қауіпсіздіктің бір тірегі.

Түркия DASK-ті 1999 жылғы апаттан кейін құрды — яғни трагедиядан кейін. Қазақстанның артықшылығы — ол мұны апатқа дейін жасай алады. Бұл артықшылықты пайдалану немесе пайдаланбау — техникалық емес, стратегиялық шешім. 2,3 миллион тұрғыны бар қала уақытпен жарысуда. Ал бұл жарыста ұтылмаудың бір жолы — әр отбасының, әр үйдің қорғанышын алдын ала қамтамасыз ету. Себебі жер сілкінгенде кеш болады.

 

Суретті ЖИ жасады