Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 2025 жылдың 31 желтоқсанындағы Жарлығымен 2026 жылды Қазақстанда «Цифрландыру және жасанды интеллект жылы» деп жариялады. 2026 жылдың маусымында Digital Qazaqstan стратегиясы 2029 жылға дейінгі мерзімге бекітілді. Бір мезгілде — мамыр айында — Президент жасанды интеллектіні мектеп білім беру жүйесіне енгізу туралы жеке Жарлық шығарды. 240 мың педагог қайта даярлықтан өтті, 200 мың мұғалім ChatGPT Edu жобасы аясында оқуын жалғастыруда. Бұл — Орталық Азиядағы ең ауқымды цифрландыру бастамасы.
Бір мезгілде Goldman Sachs зерттеу қызметі 2023 жылы алғаш жариялаған, 2026 жылы расталған болжам: генеративтік ЖИ ауқымды әсерінен 300 миллионға дейінгі толық уақыттағы жұмыс орындары жаһанда автоматизацияға ұшырауы мүмкін. Дүниежүзілік экономикалық форумның (WEF) 2025 жылғы Future of Jobs Report есебі — әлі айқынырақ: 2030 жылға дейін 92 миллион жұмыс орны жоғалады, 170 миллион жаңасы пайда болады. Айырмашылық оң — таза +78 миллион. Бірақ бұл сан жасырын тұзақты жасырып тұр: жоғалатын жұмыстар бір сегментте, жаңалары — мүлдем басқада. Қазақстан үшін бұл тек технологиялық сұрақ емес — бұл социальдық-экономикалық таңдау.
Қазақстанның цифрлы амбициясы
Қазақстан Цифрландыру жылының басталу мақсаттары айқын:
- Digital Qazaqstan 2029 стратегиясы: мемлекеттік басқаруда және экономиканың негізгі секторларында цифрлы шешімдерді енгізу;
- 3 жыл ішінде «цифрлы елге» айналу — Президенттің стратегиялық тапсырмасы;
- Мектептердегі ЖИ: 500 шағын комплекті мектепте пилоттық жоба, кейіннен барлық республика жүйесі;
- Alem.ai battle, AI Governance Cup — конкурстар арқылы кадр потенциалын ашу;
- 99% мектеп интернетке қосылған, 6 760 мектеп «Әлеуметтік әмиян» жобасында, «Ұстаз» платформасы педагогтердің аттестациясын автоматтандырады;
- 2030 жылға дейін IT-сектор экспорты: $10 миллиардқа жету мақсаты («IT-Park Astana Hub» стратегиясы).
Бұл — оптимистік сурет. Бірақ оның артында екі құрылымдық сұрақ тұр: бұл ауысуды Қазақстан еңбек нарығы көтере ала ма? Және «цифрлы трансформация» нақты қандай еңбек орындарын жояды, қандайларын жасайды?
Негізгі талдау: жаһандық сурет пен жергілікті призма
1. Goldman Sachs: 300 миллион сан мен оның жасырын мағынасы
Goldman Sachs-тың 2023 жылы жариялаған және 2026 жылы расталған есебі — әлемдік дискуссияның негізгі бастапқы нүктесі. Зерттеудің авторлары — Goldman Sachs Research бас экономисі Ян Гацій және оның командасы — 900-ден астам АҚШ кәсібін GPT-4 деңгейіндегі модельдер мүмкіндіктерімен салыстырды:
- АҚШ-тағы кәсіптердің 2/3 бөлігі ЖИ автоматизациясының белгілі бір деңгейінде ұшырайды;
- Қазіргі еңбектің 1/4 бөлігін генеративтік ЖИ алмастыра алады;
- АҚШ жұмыспен қамтудың 7%-ы толық алмастырылуы мүмкін, тек толықтырылмайды;
- Жаһандық: 300 миллион толық уақыттағы жұмыс орны әсеріне ұшырайды;
- 2026 жылғы Goldman Sachs жаңарған бағасы: қазіргі ЖИ пайдалану жағдайларын кеңейтсек — АҚШ жұмыспен қамтудың тек 2,5%-ы ауыстыру тәуекелінде; бірақ 10 жылдық кең көлемдегі енгізу циклында — 6-7%.
Маңызды нюанс: Goldman Sachs тек ауыстыру туралы емес, өнімділік арту туралы да айтады. Жаһандық ЖІӨ ЖИ есебінен 7%-ға өсуі мүмкін — бұл шамамен $7 триллион. Бірақ бұл табыс кімнің қалтасына түседі — басты сұрақ.
«Жұмысшылар жалақысының өзгерістерінің 50-70%-ы 1980 жылдан бері автоматизацияға тікелей байланысты», — деп жазады MIT-тің Массачусетс технологиялық институтының экономисі Дарон Аджемоглу (Acemoglu) — 2024 жылғы экономика бойынша Нобель сыйлығы лауреаты. Оның тұжырымдамасы айқын: «көк жағалылар» (колледж бітірмегендер) жалақы төмендеуінен зардап шегеді, ал «ақ жағалы» жоғары білімі бар мамандар — пайда көреді. Бұл — жалпы тренд, бірақ генеративтік ЖИ оны өзгертіп жатыр: енді креативтік, аналитикалық, заңды кәсіптерге де қауіп төнеді.
2. WEF Future of Jobs 2025: парадокс пен сабақтар
Дүниежүзілік экономикалық форумның есебі — 1 000+ жетекші жұмыс беруші, 22 өндіріс саласы, 55 экономика мен 14 миллион жұмысшыға негізделген. Негізгі сандар:
- 22% жұмыс орындары 2030 жылға дейін трансформацияланады (1,2 миллиард формалды жұмыс орнының);
- 170 миллион жаңа рөл пайда болады;
- 92 миллион ауыстырылады;
- Таза артуы: 78 миллион (+7%);
- 39% қазіргі дағдылар 2030 жылы ескіреді;
- 86% жұмыс берушілер ЖИ бизнесін түбегейлі түрде өзгертеді деп күтеді;
- 41% жұмыс берушілер ЖИ автоматизациясы себебінен штатты қысқарту жоспарлап отыр;
- 63% — компанияларды өзгерту жолындағы ең үлкен кедергі — дағдылар тапшылығы.
Парадокс мынада: жаһандық деңгейде «таза +78 миллион» дегеніміз — экономикалық оптимизм. Бірақ елдер деңгейінде — ауыстырудың құрылымдық тұзақтары қалуы мүмкін: жоғалатын жұмыстар (деректер енгізу, банк операторлары, бухгалтер ассистенттері) — Қазақстан еңбек нарығының орта класының негізі. Жаңа жұмыстар (ЖИ мамандары, тұрақтылық сарапшылары, фин-тех инженерлері) — әлдеқайда тар, жоғары білімді сегмент.
3. ЖИ кімнің жұмысын ауыстырады?
WEF және Goldman Sachs тізіміндегі ең тәуекелде тұрған кәсіптер Қазақстан үшін айқын мағынаға ие:
- Деректер енгізу қызметкерлері;
- Бухгалтерлік ассистенттер;
- Әкімшілік ассистенттер;
- Банк операторлары мен касирлер;
- Поштасшылар;
- Заңгерлік ассистенттер;
- Тұтынушыларға қызмет көрсету қызметкерлері (call-центрлер);
- Тұтынушылық кеңесшілер;
- Аударма мамандары (стандартты деңгей);
- Жоғары білікті емес журналистер мен мәтін жазушылар.
Бұл — Қазақстан ірі қалаларының ауқымды офис қызметкерлерінің құрылымы. Алматы, Астана, Шымкенттегі көптеген орта класс өкілдері — банктер, қаржы компаниялары, мемлекеттік мекемелер — осы санаттарда жұмыс істейді. ҚР Ұлттық статистика бюросы деректері бойынша, Қазақстанда қаржы саласында жұмыс істейтіндердің 40%-дан астамы автоматизация әсеріне ұшырайтын кәсіптерде.
IBM 2025 жылдың мамырында 7 800 кеңселік жұмыс орындарын тоқтатуды жариялады — бұл жұмыстар келесі 5 жылда ЖИ-мен ауыстырылатынын негіздеп. Reuters/Ipsos сауалнамасы көрсеткендей, американдықтардың 71%-ы ЖИ жұмыс орындарын тұрақты алмастырады деп сенеді.
4. Қазақстан құрылымдық осалдығы
Қазақстанның цифрландыру траекториясы ауыр құрылымдық ерекшелікке ие. Үш басты мәселе:
- Білім беру жүйесінің сапасы: алдыңғы мақаладағы жалақы талдамасы көрсеткендей, IT секторында жалақы 2026 ж. 1-тоқсанында номиналды +2,8%, реалды -8% болды — ауыстырылу қаупі ірі жалақы өсіміне әкелмеді. Қазақстан IT-сегментінің өзі — әлсіз. Egyptdegi жаһандық бәсекелестікке төтеп беру мүмкіндігі шектеулі;
- Бизнес-ниет белсенділігі: жоғары жасанды интеллект негізіндегі компаниялар Қазақстанда жоқтың қасы. ChatGPT, Claude, Gemini, Midjourney — әлемдік жетекшілер — Қазақстан компанияларынан туындамаған;
- Цифрлы инфрақұрылым: мектептердің 99%-ы интернетке қосылған, бірақ нақты жоғары жылдамдық, серверлік қуат, дата-орталықтар — әлі күнге дейін шектеулі. Tau Datacenter, BTS Digital — алғашқы қадамдар, бірақ Сингапур, Эстония, Финляндия деңгейінен әлдеқайда төмен.
Халықаралық кейстер: үш моделі, үш сабақ
Германия Industrie 4.0: «ескілермен жұмыс істейтін» жаңа технология
Германия 2011 жылы Industrie 4.0 концепциясын жариялаған бірінші ел болды. Негізгі принциптер:
- Жоғары технологиялардың өндіріске интеграциясы;
- «Адам мен робот серіктестігі» — cobot-тар (collaborative robots) кеңселерде, цехтарда жұмысшылармен бірге;
- Кәсіби даярлықтың дуалдық жүйесі — мектеп пен өндіріс арасында байланыс;
- Жұмыс күшін қайта оқыту: жыл сайын Германия 5 миллиард еуроны жұмыс істеп жатқан қызметкерлердің қайта оқытуына жұмсайды.
Нәтижесі: Германия Еуропадағы ең дамыған өндірістік қуатты сақтап отыр, ал жұмыссыздық деңгейі — 2025 жылдың соңында 3,3%, ОЭСР-дағы ең төмендерінің бірі. Сабақ: ЖИ — қосылған құрал, ауыстырушы емес.
Қытай «Made in China 2025»: масштаб пен ірі жоспарлы инвестициялар
Қытай 2015 жылдан бері «Made in China 2025» стратегиясын жүргізуде:
- Жасанды интеллект, робототехника, биотехнология, жаңа материалдар: жоғары инвестиция басымдықтары;
- Әлемдік робот деректеріне сай: Қытайда 10 000 жұмысшыға 470 робот (2024) — Жапония, Кореяның деңгейінде, бірақ салыстырмалы экономика көлемінде;
- Жұмыспен қамту туралы шешімдер: робот енгізілген өндірісте Қытай үкіметі қызметкерлерді басқа секторларға ауыстыру бағдарламаларын қаржыландырады.
Сабақ: масштаб пен инвестиция арқылы ЖИ-ні бәсекелестік артықшылыққа айналдыруға болады. Бірақ ауыр институционалдық қолдау қажет.
АҚШ — Amazon склады: «таза автоматизация» бар ма?
Amazon-ның склад жүйесі әлемдегі ең ірі ЖИ-байланысты автоматизация эксперименттерінің бірі. 2024 жылдың соңында:
- 750 000-нан астам робот жұмыс істейді;
- 1,1 миллион адам жұмыспен қамтылған;
- 2010 жылдан бастап Amazon 600 000+ жаңа жұмыс орнын жасады, бірақ ол негізінен робот менеджерлері, инженерлер, IT мамандары.
Бір қарама-қайшылық: Amazon склад жұмысшыларының жалақысы — соңғы 10 жылда инфляция деңгейіндегідей ғана өсті. Ауыстырылған жоғары деңгейдегі жалақылар — оларды үлкен жетістік ретінде көрсетті. Бірақ көптеген зерттеулер айқын: автоматизация орта класқа қарсы әсер ете отырып, элита мен өндіріс жұмысшылары арасындағы алшақтықты тереңдетеді.
Салдар мен болжам
Қазақстан үшін
Қысқа мерзімде (2026-2028):
- IT секторында жұмыс орындары өседі — әсіресе ЖИ-инженерлер, машинаны үйрету мамандары, деректер ғалымдары;
- Кеңсе сегментінде тыныш ыдырау басталады: банктер, тұтынушыларға қызмет көрсету орталықтары, мемлекеттік мекемелер;
- Орта класс жұмысшыларының жалақысы инфляциядан артта қалады (бұл тренд 2025-2026 жылдары айқын — алдыңғы мақалада);
- «Цифрлы ауысу» алгоритмі айқын болады: жоғары білікті — өседі, орта деңгейлі — қысылады, төмен білікті — өзгеріссіз қалады.
Орта мерзімде (2028-2030):
- Жұмыссыздықтың дәстүрлі жоғарғы тобы — жастар (20-30 жас) IT-байланысты кәсіптерде — Goldman Sachs АҚШ-та жұмыссыздықтың 3 пайыздық пунктке өсуін көрсетті 2025 жыл басынан бері;
- Қайта оқыту бағдарламаларының жетіспеушілігі: Қазақстанда ересектерді цифрлық дағдыларға оқыту бағдарламалары жүйесі жоқ;
- Аймақтық теңсіздік тереңдейді: Алматы, Астана — ЖИ-секторын тарта алады; Жамбыл, Қызылорда, Түркістан — кеңсе жұмыс орындары жоғалатын аймақтар;
- Жеке сектор оның цифрлы деңгейі бойынша поляризацияланады: заманауи компаниялар — әлдеқайда жоғары өнімділік пен жалақы; дәстүрлі сектор — артта қалу.
Ұзақ мерзімде (2030+):
- Жоғары білім жүйесіне қысым: Қазақстандағы 130-дан астам жоғары оқу орнының 40%-ы қазіргі бағдарламалары бойынша 2030 жылға дейін ескірген мамандар шығарады;
- Зейнетақы жүйесіне қысым: автоматизация — формалды жұмыспен қамтуды әлсіретеді (алдыңғы мақалада талқыланған 40 жыл өтілі сұрағы);
- Жалпы экономикалық өнімділік 1-1,5%-ға өсуі мүмкін — McKinsey болжамы. Бірақ бұл табыс кімнің қалтасында қалады — мемлекеттің реттеу қабілетіне байланысты.
Сценарийлер
- Оптимистік сценарий: Digital Qazaqstan 2029 нақты жүзеге асырылады; жұмысшыларды қайта оқыту бағдарламасы 1 миллионнан астам адамды қамтиды; жаңа ЖИ-секторлары 200-300 мың жұмыс орнын жасайды;
- Бейтарап сценарий: мектептерде ЖИ енгізіледі, бірақ ересектерге арналған қайта оқыту бағдарламалары шектеулі; жұмыссыздық 7-8%-ға өседі (қазіргі 4,9%-дан);
- Кері сценарий: инфрақұрылым жоқ жерде декларативтік цифрландыру; ЖИ — тек ірі қала элитасы үшін; әлеуметтік теңсіздіктің ауыр тереңдеуі.
Технологияны таңдау — қоғамдық таңдау
Жасанды интеллект — нейтрал технология емес. Оның Қазақстанға тигізетін әсері — Қытай моделіне жақын ба, Германия моделіне жақын ба, әлде АҚШ моделіне жақын ба — мемлекет тарапынан жасалатын институционалдық таңдау. Қазіргі сәтте Қазақстан көбіне технологияны енгізу туралы айтады, ал еңбек нарығын реттеу туралы — әлдеқайда аз.
Шынайы стратегиялық жол:
- Қайта оқыту жүйесін кеңейту: «4-Жыл — 1 миллион» бағдарламасы — 1 миллион ересек қазақстандыққа цифрлы дағдыларды үйрету. Бұл — Германия моделіндегі сияқты, мемлекет тарапынан қаржыландырылған бағдарлама;
- «Сатылым адамы» секторын институционалды қорғау: жұмыссыздық сақтандыруы, кәсіби ауысу субсидиясы — Скандинавиялық модель;
- Жасанды интеллектке салық: автоматизация арқылы ауыстырылған әр жұмыс орны үшін компаниялардан арнайы салық — Билл Гейтстің 2017 жылы ұсынған «робот салығы» концепциясы. Бұл табыс — қайта оқыту бағдарламаларын қаржыландыруға кетеді;
- «Ұсақ жасанды интеллект» қозғалысы: Қазақстанда жергілікті ЖИ компанияларын дамыту — Tau Datacenter, BTS Digital, AlemTech деңгейіндегі компаниялардың кеңеюі. Әсіресе қазақ тілінде ЖИ-модельдер құру;
- ЖИ сауаттылықты білім беруде еркіндендіру: мектептерде тек қолдану емес, сын тұрғысынан түсіну. WEF-нің 2025 ж. есебіндегідей: 39% дағдылар 5 жылда ескіреді;
- Адами қабілеттерге назар: креативтілік, эмпатия, командалық жұмыс, көшбасшылық — автоматизация қол жетпейтін салалар. Білім беру жүйесі бұл бағытта түбегейлі реформа қажет;
- Қос мониторинг жүйесі: автоматизация бойынша ҚР Ұлттық статистика бюросы мен Цифрландыру министрлігі ортақ жыл сайынғы есеп беруі — Канада, Сингапур моделі.
Goldman Sachs-тың 300 миллион санының артында — алыс деңгейдегі статистика емес, миллиондаған отбасының тағдыры тұр. WEF-нің +78 миллион «таза» өсімі — бір қарағанда оптимистік, бірақ ол жоғалудан түсетін ауыртпалықты бөлумен байланысты болуы керек. Дарон Аджемоглу — Нобель лауреаты — бір ескертуді ұдайы қайталайды: «Технология жеке өзі ешқашан экономикалық тендеуді әділ етпейді. Институттар — еткізеді».
Қазақстан 2026-2029 жылдары — институционалдық таңдау сәтінде тұр. Технологияны енгізу — қарапайым. Технологияны қоғам үшін жұмыс істейтіндей реттеу — қиын, бірақ ол ғана біздің ұрпақтың экономикалық тағдырын анықтайды. Жасанды интеллект — бұл мағынада тек технология емес, этикалық сұрақ. Жұмысшы өзінің кәсібі жоғалғанда, оның орнына кім тұрады — мемлекет пе, базар механизмі ме, әлде ешкім? Бұл сұраққа жауап — Digital Qazaqstan 2029 стратегиясынан да, Тоқаев Жарлықтарынан да маңыздырақ. Себебі ол мемлекеттің өз азаматтарына деген философиялық қарым-қатынасын анықтайды.
Суретті ЖИ жасады
