2026 жылдың 28 ақпаны әлемдік энергетика тарихында жаңа бетбұрыс болды. АҚШ пен Израильдің Иранға қарсы әскери операциясы басталғалы әлемдік экономиканың басты күретамыры — Ормуз бұғазы іс жүзінде бұғатталды. Екі айдың ішінде Brent мұнайы $118-ге дейін шарықтап, теңге АҚШ долларына шаққанда 460–470 деңгейіне дейін, яғни 13%-ға нығайды. Алайда, бүгінде экономистерді бір сұрақ мазалайды: Бұғаз ашылған сәтте Қазақстанның ұлттық валютасын қандай тағдыр күтіп тұр? Біз «голланд ауруының» кезекті толқынына дайынбыз ба? Бұл туралы QazaqToday.info ақпараттық порталы хабарлайды.
Бір бұғаз — әлем экономикасының тынысы
Парсы шығанағы мен Оман шығанағын жалғастыратын бұл тар өткел арқылы әлемдік мұнай тасымалының 25%-ы өтетін. 2026 жылғы қақтығыс бұл дәлізді «тұйыққа» тіреді:
-
Мина құрсауы: Иранның Революциялық гвардиясы (КСИР) бұғазды миналап тастады;
-
Танкерлер дағдарысы: Күнделікті 24 кеменің орнына қазір тек 4-еуі ғана өтіп жатыр;
-
Қос блокада: АҚШ Иран порттарын құрсауға алды.
Халықаралық энергетикалық агенттіктің (IEA) дерегінше, әлемдік нарық наурыз айында 8 миллион баррель мұнайдан қағылды. Қазақстан үшін бұл жағдай парадоксалды түрде «алтын дәуірді» сыйлады — мұнай бағасының өсуі теңгені жасанды түрде күшейтті.
Үш сценарий, үш келешек
1. Уақытша нығаю: Бұл нақты жеңіс пе?
Қазір теңге дамушы елдердің валюталары ішінде ең жақсы динамика көрсетіп отыр. Экономист Бауыржан Ысқақовтың айтуынша, бұл — таза «мұнай факторы». Доллар ағыны көбейген соң, теңге амалсыз күшейді. Бірақ бұл нығаюдың сапасы күмәнді: ол ішкі өндірістің өсуінен емес, сыртқы соғыстың салдарынан келіп отыр.
2. Бұғаз ашылған күн: Кері соққыға дайынбыз ба?
Бұғаз ашылған сәтте Қазақстан экономикасы «суық душтың» астында қалуы мүмкін.
-
«Соғыс үстемесінің» жойылуы: Нарық қазір баға ішіне қосып отырған $20–30 «риск-премиясы» бір күнде жоғалады. Brent бағасы бірден $75-80-ге құлдиласа, теңгеге қысым артады.
-
Нарықтың мұнайға толуы: Сауд Арабиясы мен Ирак жоғалтқан 10 млн баррелін нарыққа қайта шығарса, баға тіпті $65-ке дейін түсуі мүмкін.
-
Бюджет пен Бағам: Біздің бюджет мұнайдың $60 бағасы мен 540 теңгелік бағамға негізделген. Демек, үкімет қазіргі нығаюды «уақытша сыйлық» деп біледі.
3. «Голланд ауруы» қаупі
Теңгенің тым қатты күшеюі — отандық тауар өндірушілер үшін үлкен соққы. Импорт арзандаған сайын, біздің зауыттар мен фермерлер бәсекеге қабілетсіз болып қалады. Экономист Олжас Құдайбергеновтің пікірінше, теңгенің мұндай қарқынмен күшеюі ішкі өндірісті «басып» тастауы мүмкін.
Сарапшылар болжамы: Реалдылық пен Риск
-
Еуразиялық даму банкі (EDB): Жыл соңына қарай доллар бағамы 544 теңге деңгейіне оралады деп болжайды.
-
Атлантикалық кеңес (Atlantic Council): Мемлекетке мұнай мен жанармай саясатын бірден өзгертпеуге кеңес береді. 2022 жылғы Қаңтар оқиғасының сабағы — бағаны күрт өзгерту қауіпті.
-
Экономист Айбар Олжай: Теңгенің ұзақ мерзімді тренді 500–540 теңге дәлізіне қайта келуін ықтимал етеді.
Қарапайым қазақстандық үшін бұл нені білдіреді?
Пайдасы:
-
Арзан импорт: Техника, киім және шетелдік дәрі-дәрмек уақытша болса да арзандауы тиіс.
-
Инфляцияның баяулауы: Күшті теңге сырттан келетін қымбатшылықты тежейді.
Зияны:
-
Отандық өнімнің тоқырауы: Қазақстанда жасалған заттар сыртқы нарықта қымбаттап, өндіріс бәсеңдейді.
-
Бағамның құбылмалылығы: Бір күнде 10–12 теңгеге секіру — бизнес үшін де, қарапайым халық үшін де үлкен күйзеліс.
-
«Кері дағдарыс»: Ормуз ашылғанда теңге қайтадан 530-550-ге секірсе, бұл психологиялық тұрғыдан ауыр тиеді: баға қайта өсіп, жинақтар құнсызданады.
Болжам: Үш жол
-
«Жұмсақ қону» (50% ықтималдық): Бұғаз біртіндеп ашылып, теңге 480–510 аралығында тұрақтайды.
-
«Кері соққы» (25% ықтималдық): Мұнай бағасы күрт түсіп, теңге бірден 540-қа қайтады.
-
«Ұзақ дағдарыс» (25% ықтималдық): Бұғаз жабық қала береді, теңге нығая түседі, бірақ экономиканың басқа салалары «өле» бастайды.
Сәтсіздік емес, мүмкіндік
Бүгінгі жоғары мұнай бағасы — бұл Қазақстан үшін сыйлық емес, сынақ. Уақытша түскен артық пайда экономиканың құрылымдық әлсіздігін жасырып тұр.
Үкімет пен Ұлттық банкке кеңес: Қазіргі «артық» долларды Ұлттық қорға жинап, шикізаттық емес экспортты қолдауға жұмсайтын кез. Ал қарапайым салымшыларға теңге күшті болып тұрғанда валюталық қоржынын диверсификациялау туралы ойланған жөн.
Ормуз бұғазы ашылған күн — Қазақстанның нақты экономикалық беріктігі сыналатын күн болмақ. Күшті теңге — мадақ емес, жауапкершілік. Бұл «мұнай терезесі» жабылғанша, біз нақты реформаларды жасап үлгеруіміз керек.
Фото ЖИ жасады
