Ғылымға бөлінген миллиардтар: Жоғары аудиторлық палата ауқымды заңбұзушылықтарды анықтады

Сурет: sn.kz

Аяқталған 141 жобаның тек 38-і ғана тұрақты сатылымды қамтамасыз еткен. Қалған 103 жобаға жұмсалған жалпы сомасы 22 миллиард теңге болғанымен, олар жоспарланған көрсеткіштерге қол жеткізе алмаған.

Бұл туралы Qazaqtoday.info сайты хабарлайды.

Қазақстанның Жоғары аудиторлық палатасы 51 миллиард теңгеге қатысты қаржылық заңбұзушылықтарды, сондай-ақ тағы 47 миллиард теңге көлемінде қаражатты жоспарлау мен пайдаланудағы тиімсіздікті анықтады. Ғылым саласына жүргізілген ауқымды аудит мемлекеттік қаржыны бөлуде, ғылыми жобаларды жүзеге асыруда және бюджет қаражатының жұмсалуын бақылауда елеулі кемшіліктер бар екенін көрсетті. Мемлекет ғылымды қаржыландыру көлемін жыл сайын арттырып жатқанымен, Жоғары аудиторлық палатаның тексеру нәтижелері бөлінген қаражат пен қол жеткізілген нәтиже арасында айтарлықтай алшақтық барын аңғартты.

2022–2025 жылдар аралығында ғылымға жұмсалатын шығын 122 миллиард теңгеден 262 миллиард теңгеге дейін өскен. Алайда бюджет қаражатының артуы бірқатар ғылыми бағдарламалардың нәтижелілігіне айтарлықтай әсер етпеген. Әсіресе ғылыми әзірлемелерді коммерцияландыру жобалары қаржыландырылатын Ғылым қорының жұмысына жүргізілген тексеру нәтижелері назар аудартады.

Аяқталған 141 жобаның тек 38-і тұрақты сатылымға шыққан. Ал жалпы құны 22 миллиард теңгені құрайтын қалған 103 жоба өнім өндіру мен сату бойынша жоспарланған көрсеткіштерді орындай алмаған.

Сонымен қатар коммерцияландырудың мәлімделген көрсеткіші 44 пайыз болғанымен, есепті жылға арналған салыстырмалы есептеу нәтижесінде бұл көрсеткіш небәрі 16 пайызды құраған. Яғни мемлекеттен бөлінген қомақты қаржының едәуір бөлігі күтілген экономикалық нәтиже бермеген жобаларға бағытталған.

Ғылыми қаржыландыруды бөлу тетіктерінен де елеулі заңбұзушылықтар мен кемшіліктер анықталды. Жоғары аудиторлық палатаның мәліметінше, ұлттық ғылыми кеңестердің 225 мүшесінің 84-і жалпы құны 52 миллиард теңге болатын 127 жоба бойынша зерттеу топтарының құрамына қатар кірген. Оның ішінде 27 кеңес мүшесі жобалардың ғылыми жетекшісі болған. Аудиторлар мұндай жағдай мемлекеттік гранттарды бөлудің ашықтығына қатысты мүдделер қақтығысының туындау қаупін көрсететінін атап өтті.

Бұдан бөлек, бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру аясындағы 79 жобаға 62 миллиард теңге бөлінгенімен, шығындар тиісті деңгейде нақтыланбаған. Жобаны орындаушыларға оның түпкілікті нәтижесі бағаланбай тұрып-ақ жалпы құнының 96–98 пайызына дейін қаражат аударуға мүмкіндік берілген. Осылайша, жүйе бюджет қаражатының басым бөлігін соңғы нәтиже расталмай тұрып төлеуге жол берген.

Мұндай жағдайда Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев жүйелі түрде көтеріп жүрген «Заң мен тәртіп» қағидатының маңызы арта түседі. Мәселе тек анықталған қаржылық заңбұзушылықтарда ғана емес, мемлекеттік органдардың оларды жою және құқықтық тұрғыдан бағалау жұмыстарын қаншалықты жүйелі жүргізетінінде болып отыр.

Аудит қорытындысы бойынша 36 дерекке қатысты әкімшілік жауапкершілік мәселесін қарау үшін материалдар жолданған. Тағы үш факті бойынша материалдарды құқық қорғау органдарына беру туралы шешім қабылданған. Ал қылмыстық құқықбұзушылық белгілерінің бар-жоғын және нақты тұлғалардың жауапкершілігін алдағы уақытта құзырлы органдар анықтауы тиіс.

Тексеру нәтижелері жарияланған тұста Ғылым және жоғары білім министрлігінде кадрлық өзгерістер де болды. 13 қарашада ғылым саласына жетекшілік еткен вице-министр Гүлзат Көбенова қызметінен босатылды. Алайда бұл шешімнің Жоғары аудиторлық палатаның аудитімен тікелей байланысты екені ресми түрде расталған жоқ.

Бұл жағдайда «Заң мен тәртіп» қағидаты нақты мазмұнға ие болады: анықталған заңбұзушылықтарға тиісті құқықтық баға беріліп, аудиторлардың ұсынымдары орындалуы керек. Ендігі басты мәселе – ауқымды тексеруден кейін ғылымды қаржыландыру жүйесінде нақты өзгерістер бола ма деген сауал. Әңгіме жекелеген заңбұзушылықтар үшін жауапкершілікпен ғана шектелмеуі керек. Керісінше, миллиардтаған бюджет қаражатын бөлу кезінде осындай кемшіліктерге жол берген тетіктерді қайта қарау қажет.

Мемлекет қаржыландырылған әрбір жобадан оның алдына қойылған мақсаттарға сай нәтиже күтуге құқылы. Әсіресе ғылыми әзірлемелерді коммерцияландыруға миллиардтаған теңге бөлініп жатқанда, бұл талаптың маңызы зор. Жоғары аудиторлық палатаның тексеруінен кейін қабылданатын шешімдер мемлекет ғылымға бағытталған қомақты қаражаттың жұмсалуын қаншалықты тиімді бақылай алатынын және «Заң мен тәртіп» қағидатын іс жүзінде қалай жүзеге асыратынын көрсетеді.