Есіл тартылған жоқ — оны реттеп отыр: өзеннің шынайы проблемасы қайда?

Сурет: жасанды интеллект

23 қазанда Астана тұрғындары әлеуметтік желіге дабыл қағатын суреттер мен бейнелер жариялады: Кенесары көшесі тұсында Есілдің арнасы бір түнде дерлік тартылып, түбі ашылып қалған. Тұрғындардың айтуынша, бұл учаскеде бұрын үйректер жүзетін, ал енді ашылған түбінен жағымсыз иіс шығып тұрған.

Әкімдік жауабы бірнеше сағаттан кейін келді. Қала құрылыс басқармасы Есілде су реттейтін бөгеттің бесінші кезегін салу жұмыстарын жоспарлы түрде жүргізген, жиналған су ескі арна арқылы бұрылған. Су басу жағдайлары тіркелмеген, жұмыстар аяқталып, су деңгейі көтеріле бастаған. Әкімдіктің бағалауынша, су деңгейі толық қалпына келу үшін шамамен төрт-бес күн қажет.

Демек, вирусқа айналған көрініс — климаттық апат емес, инженерлік жұмыстың уақытша салдары. Бірақ оқиға неге дәл осылай қатты әсер етті? Себебі ол бұл жылы Есіл туралы алғашқы алаңдатарлық хабар емес еді. Тамызда өзен ашық жасыл түске боялып, гүлдеді, ал көктемде дәл осы Есіл солтүстікте қауіпті деңгейге дейін тасыды. Бір жылдың ішінде бір өзен тасқынға да, тартылуға да ұшырады. Нағыз сұрақ — неге?

Қазандағы оқиға: инженерлік, уақытша, бірақ маңызды

Алдымен фактіні нақтылап алайық. Су реттейтін бөгеттің бесінші кезегі салынып жатқан учаскеде су деңгейі жұмыс уақытында әдейі төмендетілді. Бөгеттің негізгі міндеті — Астананың орталық бөлігінде жазда да, қыста да қажетті су деңгейін ұстап тұру.

Бұл бір маңызды нәрсені көрсетеді: қала ішіндегі Есіл — табиғи өзен емес, инженерлік жүйе. Оның деңгейін табиғат емес, бөгеттер, су қоймасы мен шлюздер анықтайды. Сондықтан қаладағы су деңгейі — өзеннің жалпы жағдайының сенімді көрсеткіші емес. Ол көбіне реттеушінің шешімін көрсетеді.

Бірақ оқиғаның бір олқы тұсы бар: тұрғындар судың неге тартылғанын алдын ала білмеді. Жоспарлы жұмыс туралы ескерту болмағандықтан, инженерлік процесс экологиялық дабылға айналды. Бұл — коммуникация мәселесі, бірақ ол сенімге әсер етеді.

Есілдің табиғаты: экстремумдар өзені

Есілді түсіну үшін оның ерекшелігін білу керек. Ғылыми зерттеулерде Есіл ағыны айрықша аз өзендердің қатарында сипатталады. Ол негізінен көктемгі қар суымен қоректенеді: жылдық ағынның басым бөлігі бірнеше көктемгі аптада өтеді, ал жазда өзен күрт тартылады. Есіл бассейніндегі кейбір салаларда ағын жаздың басында-ақ тоқтап, су тек терең иірімдерде ғана сақталады.

Есіл — ауқымды жүйе. Есіл бассейндік су инспекциясының дерегі бойынша, бассейн 237,23 мың шаршы шақырым аумақты қамтиды, ал өзеннің өзі 2 450 шақырымға созылады. Оның жауапкершілік аймағына Солтүстік Қазақстан облысы мен Астана толық, Ақмола облысының басым бөлігі және Қарағанды мен Қостанай облыстарының шағын аумақтары кіреді.

Бұл өзеннің тарихы да экстремумдардан тұрады. «Қазгидромет» деректерінен алынған мәліметтер бойынша, 1998-2000 жылдардағы аса аз сулы кезеңде Астана су қоймасына құйылған ағын 100 миллион текше метрден аз болған: 1998 жылы 48 миллион, 1999 жылы 30 миллион, 2000 жылы 28 миллион текше метр. Ал 2020-2022 жылдары су қоймасына нақты ағын 75 пайызға азайды, Түрген ауылындағы гидробекетте өзен ағыны 32,3 пайызға қысқарды.

Яғни Есілдің аз сулы жылдары — жаңа құбылыс емес. Ол оның табиғатының бір бөлігі.

Бір жылдағы екі шет: тасқын мен гүлдену

2026 жыл Есілдің осы табиғатын бір маусымда көрсетіп берді.

Көктем — тасқын. Наурыздың соңында «Қазгидромет» Қарағанды облысындағы Приишимское ауылының маңындағы гидробекетте Есілдің қауіпті деңгейден асқанын хабарлады. Мамырдың басында Петропавлда Есілдегі су деңгейі 993 сантиметрге жетті, ал қауіпті мән — 1 000 сантиметр. Синоптиктердің түсіндіруінше, деңгейдің көтерілуі Сергеев су қоймасының бөгет жотасы арқылы судың асып төгілуімен байланысты болған.

Жаз — гүлдену. Тамызда Астанадағы Есіл ашық жасыл түске боялды. Әкімдік оны жоғары ауа температурасы, ағынның төмен жылдамдығы және қолайлы гидрометеорологиялық жағдайлар аясында фитопланктонның, яғни цианобактериялардың қарқынды дамуынан болған маусымдық құбылыс деп түсіндірді. Кейбір учаскелерде гүлдену көпжылдық көрсеткіштерден асқан, ал қалалық қызметтер суды механикалық және биологиялық тәсілдермен, оның ішінде хлорелланың көмегімен тазартты.

Бір өзен — бір көктемде қауіпті шегінде, бір жаздың ортасында аз сулы, ыстықтан гүлдеп кеткен. Бұл қайшылық емес, бір процестің екі жағы.

Негізгі түйін: судың жоқтығы емес, оның уақыты

Мұнда климаттық заңдылыққа оралу керек. «Қазгидромет» деректері бойынша, Қазақстанда ең жылдам жылынатын маусым — көктем, ал ең жылдам жылынатын ай — наурыз. Бұл Есіл сияқты қар суымен қоректенетін жазық өзен үшін шешуші фактор.

Механизмі қарапайым: көктем ерте әрі жылдам келсе, қар бір мезгілде ериді, ал жер әлі қатып жатқандықтан, су сіңбейді — тасқын болады. Ал су ерте келіп, тез кетсе, жаздың ортасында өзенде су аз қалады. Ағын баяулап, су жылынады — бұл жасыл балдырлардың гүлдеуіне ең қолайлы жағдай.

Демек, Есілдің негізгі проблемасы — жылдық судың жалпы мөлшері емес, оның жыл ішінде бөлінуі. Бұл тұжырымды ресми деректер де растайды. Есіл бассейндік су инспекциясы басшысының орынбасары Гүлден Исмағұлованың мәліметінше, 8 қыркүйектегі жағдай бойынша Солтүстік Қазақстан облысының екі су қоймасында 715,27 миллион текше метр су жиналған, ал Сергеев су қоймасы толық толған, онда шамамен 693 миллион текше метр су бар. Оның сөзінше, көктемгі тасқыннан кейін жиналған су көлемі экономиканың барлық салаларының қажеттілігін толық қамтамасыз етуге мүмкіндік береді, ал вегетациялық кезеңде су тапшылығы байқалмайды.

Яғни солтүстікте су бар — оны көктемде жинап алу мүмкін болды. Мәселе сол суды дұрыс уақытта, дұрыс жерге жеткізуде.

Су қоймалары: реттеуші ме, әлде тәуелділік пе?

Есіл — Қазақстандағы ең көп реттелген өзендердің бірі. Оның ағынын үш ірі су қоймасы басқарады: Астана (Вячеслав) су қоймасының пайдалы көлемі шамамен 375 миллион текше метр, Сергеев су қоймасы — 635 миллион, Петропавл су қоймасы — 16,1 миллион текше метр. Оған қоса өзен мен оның салаларында суару мен жайылымды сумен қамтамасыз ету үшін көктемгі ағынды жинайтын жалпы пайдалы көлемі шамамен 132 миллион текше метр шағын су қоймалары бар.

Бұл жүйенің артықшылығы ғылыми деректермен расталған: Астана мен Сергеев су қоймалары салынғаннан кейін өзеннің ең төменгі ағыны, әсіресе қысқы аз сулы кезеңде, өсті. Яғни реттеу Есілді табиғи күйімен салыстырғанда тұрақтырақ етті.

Бірақ жүйенің шегі де бар. Астана су қоймасы 1970 жылы салынған, ал оны Сергеев су қоймасымен салыстырғанда сарапшылар оны екі есеге жуық кіші деп сипаттайды. Бұл шағын су қоймасы бір мезгілде екі қарама-қайшы міндетті орындауы тиіс: көктемде тасқынды ұстап, қаланы су басудан қорғау және жыл бойы елорданы сумен қамтамасыз ету. 2021 жылғы дерек бойынша, «Астана су арнасы» мекемесі қала үшін жылына 80-90 миллион текше метр су тұтынған, ал Есілдің деңгейін ұстап тұруға санитарлық су да жіберіледі.

Бұл қос міндеттің қайшылығы мынада: тасқыннан қорғау үшін су қоймасын көктем алдында босату керек, ал жазғы тапшылыққа дайындалу үшін оны толтыру керек. Мысалы, 2025 жылдың тасқынына дайындық аясында Су ресурстары министрлігі су қоймасының көлемін 83 пайызға дейін төмендетіп, 1 сәуірге қарай оны 73 пайызға дейін түсіруді жоспарлады. Бұл — тасқын тәуекелі мен жазғы су қорын арасындағы тұрақты тепе-теңдік.

Ал Астанадағы бесінші бөгеттің салынуы — қаланың өзен деңгейін табиғи ағынға тәуелсіз ұстауға деген ұмтылысының жалғасы. Бұл қала үшін ыңғайлы, бірақ ол бір сұрақ туғызады: реттеу неғұрлым күшейсе, өзен соғұрлым инженерлік жүйеге айналады, ал оның табиғи өзін-өзі тазарту қабілеті әлсірейді. Жаздағы гүлдену — ағын баяулаған, су тоқтап қалған реттелген өзеннің типтік көрінісі.

Су пайдалану: ауыл шаруашылығының үлесі

Есіл суының бір бөлігі ауыл шаруашылығына жұмсалады. Бассейндік инспекцияның дерегі бойынша, Солтүстік Қазақстан облысында суару мақсатында арнайы су пайдалануға 58 рұқсат қолданылады. Олар шамамен 17,9 мың гектар жерді суаруға мүмкіндік береді, ал рұқсат етілген су алу көлемі 47,3 миллион текше метр. Оған қоса жыл басынан бері су пайдалану ережелерін бұзғаны үшін шамамен 12 миллион теңге айыппұл салынған.

Бұл сандар маңызды контекст береді: Сергеев су қоймасындағы 693 миллион текше метрмен салыстырғанда, суаруға рұқсат етілген көлем шағын. Демек, қазіргі кезеңде Есілдің аз сулылығын ауыл шаруашылығының шамадан тыс су алуымен түсіндіру дәлелді емес. Бірақ айыппұлдардың болуы бақылаудың маңызын көрсетеді: аз сулы жылдары рұқсатсыз су алу жергілікті тапшылықты ушықтыруы мүмкін.

Трансшекаралық өлшем: Есіл тек Қазақстанның өзені емес

Есілдің тағы бір ерекшелігі — ол Қазақстанда басталып, Ресейге ағып өтіп, Омбы облысындағы Усть-Ишим ауылының маңында Ертіске құяды. Бассейн аумағының шамамен 20 пайызы Ресейге тиесілі, ал сол бөлікте өзен ағынының шамамен 30 пайызы қалыптасады. Ресей аумағында Есіл Тюмень облысы мен Омбы облысының бір бөлігі арқылы өтеді.

Бұл — ағыстың жоғарғы бөлігіндегі ел ретінде Қазақстанға ерекше жауапкершілік жүктейді. Қазақстандағы су қоймаларының реттеу шешімі — қашан жинау, қашан босату — төменгі ағыстағы Ресей аумағындағы су деңгейіне тікелей әсер етеді. 2024 жылғы ірі тасқын кезінде Есіл мен оның бассейнінің трансшекаралық сипаты екі елдің арасындағы ақпарат алмасу мен келісілген әрекеттің қаншалықты маңызды екенін айқын көрсетті.

Демек, Есілді басқару — тек Астана мен Петропавлдың ішкі ісі емес. Бұл — екі мемлекеттің ортақ су жүйесі.

Не істеу керек

Коммуникация. Су деңгейі әдейі төмендетілетін кез келген инженерлік жұмыс туралы тұрғындарға алдын ала хабарлау керек. Қазан айындағы оқиға көрсеткендей, түсіндірмесіз қалған техникалық процесс экологиялық дабылға айналады және мемлекеттік органдарға деген сенімді әлсіретеді.

Су қоймаларын маусымдық басқаруды нақтылау. Көктем ерте әрі жылдам келетін климатта тасқынды ұстау мен жазғы су қорын сақтау арасындағы тепе-теңдікті жыл сайын жаңа болжамға сай есептеу керек. Бұл — «Қазгидромет» пен Су ресурстары министрлігінің ортақ, ашық жоспары болуы тиіс.

Өзеннің экологиялық жағдайын қорғау. Қаладағы гүлдену — ағынның баяулауы мен судың жылынуының белгісі. Тек механикалық тазартумен шектелмей, қала ішіндегі ағынды арттыру, ластаушы көздерді бақылау және өзенге құятын суды тазарту — ұзақ мерзімді шешім.

Мониторингті ашық ету. Негізгі гидробекеттердегі су деңгейі мен су қоймаларының толу деңгейі туралы деректер жариялы, түсінікті форматта қолжетімді болса, тұрғындар жағдайды өздері бағалай алады, ал жалған дабыл азаяды.

Трансшекаралық келісімді нығайту. Тасқын мен аз сулы кезеңде су қоймаларын реттеу бойынша Ресеймен деректер алмасу мен келісілген әрекет тетіктерін тұрақты түрде жұмыс істететін жүйеге айналдыру — екі елдің де мүддесі.

Өзеннің мінезін түсіну

Қазан айында Астанадағы Есілдің бір түнде тартылуы — климаттық апат емес, бөгет салу жұмысының уақытша салдары. Бірақ ол бір маңызды шындықты еске салды: Есіл — экстремумдар өзені. Ол бір көктемде қауіпті деңгейге дейін тасиды, бір жазда ыстықтан гүлдеп, тартылады.

Бұл мінездің түбірі — судың жоқтығында емес. Солтүстікте су қоймалары толы, ал ресми деректер бойынша вегетациялық кезеңде тапшылық байқалмайды. Мәселе судың уақытында: климат көктемді ертерек әрі жылдамырақ әкелген сайын, су бір мезгілде көп келіп, кейін тез таусылады. Ал оны теңестіретін жалғыз құрал — су қоймалары мен оларды басқару сапасы.

Сондықтан Есілдің болашағы бөгеттер санымен емес, оларды қаншалықты ақылмен басқаратынымызбен анықталады. Өзенді толық инженерлік жүйеге айналдыру — оның деңгейін бақылауға мүмкіндік береді, бірақ оның табиғи тынысын әлсіретеді. Ал өзеннің мінезін түсініп, онымен үйлесімді жұмыс істеу — тасқынды да, тартылуды да жұмсартудың ең сенімді жолы.