Заң қағаз жүзінде қалмауы керек. Президент балалардың әлеуметтік желіге тіркелуін шектеуді ұсынды
Бүгін бірінші шақырылымдағы Құрылтайдың алғашқы сессиясының ашылуында Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Үкіметтің 16 жасқа толмаған балалардың әлеуметтік желілерде тіркелуіне заңнамалық деңгейде тыйым салу туралы бастамасын қолдап, бұл мәселені басым тәртіппен қарауды ұсынды. Qazaq Expert Club-тың білім беру саласындағы сарапшысы Жазира Асанова пікір білдірді.
Осыдан екі күн бұрын бұл мәселе педагогтердің Тамыз конференциясында да көтерілген болатын. Сол кезде Президент тиісті заң жобасын Үкімет әзірлеп, маусым айында Парламентке енгізгенін айтты. Әңгіме тек әлеуметтік желілермен шектелген жоқ: зиянды контентті сүзгілеу және балаларға арналған SIM-карталар тетігін дамыту мәселелері де жеке айтылды.
Яғни қазір интернеттегі бала қауіпсіздігін қамтамасыз етудің бір ғана шектеу шарасы емес, бірнеше тетігі қатар талқыланып жатыр: пайдаланушының жасын растау, жекелеген сервистерге қолжетімділікті шектеу және балаларды қажетсіз контенттен қорғау.
Мәселенің ауқымы да үлкен. «Қазақстан балалары» тұжырымдамасындағы дерекке сәйкес, 2025 жылғы 1 желтоқсанда елімізде 6,9 млн бала тұрған, бұл – жалпы халықтың 34 пайызы. Ал 2025–2026 оқу жылында мектептерде 3,9 млн бала білім алды.
Балаларға арналған SIM-карталарды енгізу мәселесі де 2026–2030 жылдарға арналған «Қазақстан балалары» тұжырымдамасына енгізілген.
Қазір бұл тетік байланыс операторларымен бірлесіп пилоттық режимде сынақтан өтіп жатыр.
Жас шегін заңмен белгілеу өзімен бірге бірнеше практикалық мәселені алып келеді. Пайдаланушының нақты жасы қалай расталады? Қандай платформаларға шектеу қойылады? Талаптардың орындалуын кім және қалай бақылайды? Жасты растау кезінде балалардың дербес деректері қалай қорғалады?
Мұндай сұрақтарға Қазақстаннан бұрын осы жолға түскен елдер де жауап іздеп жатыр.
Ең көрнекі мысалдардың бірі – Австралия. 2025 жылғы 10 желтоқсаннан бастап әлеуметтік платформалар 16 жасқа толмаған балалардың аккаунт ашуына немесе бұрынғы аккаунтын сақтап қалуына жол бермеу үшін тиісті шаралар қабылдауға міндетті. Бұл талап, соның ішінде Facebook, Instagram, TikTok, Snapchat, X, YouTube және Reddit платформаларына қатысты. Заң талаптарын орындау жауапкершілігі балаға немесе оның ата-анасына емес, ең алдымен платформалардың өзіне жүктелген.
Алғашқы нәтижелер бұл шараның әсерін бағалауға мүмкіндік береді.
Желтоқсан айының ортасына қарай платформалар 16 жасқа толмаған пайдаланушыларға тиесілі деп анықталған шамамен 4,7 млн аккаунтқа шектеу қойды. Бұл жерде әңгіме балалардың саны емес, аккаунттар туралы екенін ескеру керек: бір баланың бірнеше аккаунты болуы мүмкін.
Үш айдан кейін Австралияның eSafety реттеушісі 4 мыңнан астам бала мен отбасының қатысуымен зерттеу жүргізді. Әлеуметтік желіде жеке аккаунты бар 16 жасқа толмаған балалардың үлесі 52,4 пайыздан 42,1 пайызға дейін төмендеген. Бұл – статистикалық тұрғыдан мәнді өзгеріс.
Алайда аккаунтқа тыйым салу әлеуметтік желіні пайдалануды толық тоқтату дегенді білдірмейді. Мысалы, Австралиядағы ережелер балаларға аккаунтқа кірмей-ақ ашық контентті көруге тыйым салмайды.
Мессенджерлер, ойын сервистері және көптеген білім беру платформалары жас шектеуіне мүлде жатпайды.
Сондықтан пайдаланушының жасын анықтау тетігі ерекше маңызға ие. Егер бала тіркелген кезде туған жылын басқа етіп көрсетсе, заңның өзі мәселені шеше алмайды. Демек, жасты сенімді түрде растау бүкіл жүйенің негізгі тетіктерінің біріне айналады.
Қазақстандағы осы талқылаумен шамалас уақытта тағы бір қызық мысал пайда болды.
26 тамызда Meta АҚШ штаттары мен аумақтарының, сондай-ақ Колумбия округінің 52 бас прокурорымен Facebook пен Instagram-ды жасөспірімдердің пайдалану тәртібін өзгертетін келісім жасалғанын хабарлады. Келісімдегі талаптардың басым бөлігі кемінде он жыл күшінде болуы тиіс.
Мұндағы тәсіл өзгеше. Жасөспірімге тек жас шегі қойылмайды, әлеуметтік желіні пайдалану шарттарының өзі өзгереді.
Facebook пен Instagram-ды пайдаланудың жиынтық лимиті күніне екі сағат болып белгіленеді. Жасөспірім бұл шектеуді ата-анасының рұқсатынсыз өз бетінше алып тастай алмайды. Түнгі 00:00-ден таңғы 6:00-ге дейін қосымшалардың негізгі функциялары әдепкі бойынша бұғатталады. Сағат 8:00-ден 15:00-ге дейін push-хабарламалардың басым бөлігі өшіріледі. Қосымшаны үздіксіз пайдаланған әрбір 15 минуттан кейін ескерту шығып отырады, ал бір күндегі пайдалану уақыты 60 және 90 минутқа жеткенде қосымша хабарламалар беріледі.
Қытайда да осыған ұқсас тәсіл қолданылады. Бірақ ондағы шектеулер бір әлеуметтік желінің аясында емес, мобильді құрылғылардағы кәмелетке толмағандарға арналған арнайы режим арқылы іске асады. 16 жасқа толмаған балалар үшін ұсынылатын жалпы лимит – күніне бір сағатқа дейін, ал 16–17 жастағы жасөспірімдер үшін екі сағатқа дейін. Құрылғыны 30 минут үздіксіз пайдаланғаннан кейін үзіліс жасау туралы ескерту беріледі. Ал 22:00-ден 6:00-ге дейін балалар режиміндегі сервистердің басым бөлігі әдепкі бойынша қолжетімсіз болады. Ата-аналар қажет болған жағдайда ерекшелік белгілей алады.
Еуропалық одақ та пайдаланушының жасын ғана емес, адамның назарын платформада ұзақ ұстап тұратын тетіктерді реттеуге басымдық беріп отыр. Еурокомиссия кәмелетке толмағандар үшін бейнені автоматты түрде ойнату функциясын, push-хабарламаларды, күнделікті белсенділік серияларын (streaks), хабарламаның оқылғаны туралы белгілерді, өздігінен жойылатын контентті және сервисті шамадан тыс пайдалануға итермелейтін өзге де функцияларды әдепкі бойынша өшіруді ұсынады. Сонымен бірге ұлттық заңнамада платформаға кірудің ең төменгі жасы белгіленген жағдайда, пайдаланушының жасын сенімді растау тәсілдерін қолдану ұсынылады.
Техникалық шектеулердің өзі жеткіліксіз. 2026–2030 жылдарға арналған «Қазақстан балалары» тұжырымдамасында 1-сыныптан бастап міндетті цифрлық білім беру қарастырылған: киберқауіпсіздік негіздері, цифрлық гигиена, сыни ойлау және медиасауаттылық.
Интернеттегі қауіпсіз мінез-құлық тақырыптары «Жеке қауіпсіздік» сабақтарына да енгізілген. Ата-аналарға арналған бөлек бағыт бар. Олардың бақылау құралдарын пайдаланудан бастап, цифрлық тәуекелдерді танып-білуге дейінгі дағдылар қамтылады. Бұл қажет, өйткені жас шектеуі белгілі бір кезеңде қолжетімділікті азайта алады, ал интернетте қауіпсіз әрекет ету дағдылары балаға 16 жасқа дейін де, одан кейін де керек.
Әртүрлі елдердің тәжірибесі бір ғана шарадан гөрі бірнеше тетік қатар жұмыс істегенде нәтиже тұрақты болатынын көрсетіп отыр. Яғни пайдаланушының жасын тексеру және қолжетімділікті шектеу, платформалардың өзіне қойылатын талаптар және балаларды интернетте қауіпсіз әрекет етуге үйрету.
Қазақстанда бұл бағыттар да бір-бірімен ұштаса бастады. Әлеуметтік желілерге қатысты жас шегі талқыланып жатыр, балаларға арналған SIM-карталар пилоттық режимде сынақтан өтуде, контентті сүзгілеу қарастырылған, ал цифрлық қауіпсіздік мектептегі оқыту мазмұнына енгізіліп отыр.
Мұндай тәсіл баланың ықтимал қауіпті контентке қол жеткізуін шектеумен ғана шектелмей, оның цифрлық ортада өз бетінше дұрыс бағдар табу дағдыларын біртіндеп қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Фото: ЖИ
