Қыс жылынып жатқан жоқ — ол қысқарып жатыр: Қазақстан климаты қай бағытта өзгеріп барады?

Фото: Pixabay

«Бұрынғы қыс қайда?» — бұл сұрақты бүгінде ауылда да, қалада да жиі естуге болады. Қар кеш түседі, ерте кетеді, қаңтарда жаңбыр жауып, ақпанда көшеде көлшік тұрады. Адамдардың сезімі статистикамен расталады: «Қазгидромет» дерегі бойынша, 2025 жыл Қазақстанда 1941 жылдан бергі бақылау тарихындағы ең жылы жыл болды, жылдық орташа температураның климаттық нормадан ауытқуы шамамен 2,96 градусқа жетті. Бақылау тарихындағы ең жылы он жылдың тоғызы ХХІ ғасырға тиесілі.

Бірақ дәл осы деректердің ішінде көпшілік күтпеген бір нюанс бар. Синоптиктердің өз мәліметінше, Қазақстанда ең баяу жылынатын маусым — қыс. Ең жылдам жылынатыны — көктем, әсіресе наурыз. Демек, біз сезініп жүрген өзгеріс — қыстың жылынуы емес, оның қысқаруы: қыс ерте бітіп, көктем ерте келеді.

Бұл айырмашылық тек терминологиялық емес. Ол су ресурстарынан бастап жылу маусымына, тасқыннан бастап күздік егінге дейін — бәрін басқаша түсінуді талап етеді.

Сандар: Қазақстан әлемнен екі есе жылдам жылынуда

«Қазгидромет» деректері бойынша, 1976-2025 жылдары Қазақстан аумағында жылдық орташа температура әр он жыл сайын орта есеппен 0,40 градусқа өсті. Синоптиктердің бағасы бойынша, бұл жаһандық жылыну қарқынынан шамамен екі есе жоғары.

Маусымдар бойынша сурет біркелкі емес:
• Көктем — ең жылдам жылынатын маусым: он жылда шамамен 0,7 градус;
• Наурыз — ең жылдам жылынатын ай: он жылда шамамен 1,1 градус;
• Жаз — он жылда 0,26 градус;
• Қыс — синоптиктердің сипаттауынша, өзгерісі басқа маусымдарға қарағанда әлсіздеу, бірақ ол да байқалады.
Өңірлер арасындағы айырмашылық та айтарлықтай. Батыс Қазақстан облысында жылдық орташа температура он жылда шамамен 0,59 градусқа, Атырауда 0,54 градусқа, Маңғыстау мен Қызылорда облыстарында шамамен 0,53 градусқа өседі, ал Қарағанды облысында — 0,29 градусқа. Астанада бұл көрсеткіш он жылда шамамен 0,54 градус: отыз жылда қаладағы орташа температура шамамен 1,6 градусқа көтерілді.

Синоптиктер тағы бір маңызды үрдісті атап өтеді: тек орташа температура емес, ыстық күндер саны, ыстық толқындарының ұзақтығы мен жылы түндер де көбейіп келеді. Яғни климат тек жылынып қана қоймай, шектен шыққан құбылыстарға бейім болып барады.

1. Қыс неге «жылы» сезіледі?
Егер қыс ең баяу жылынатын болса, неге көпшілік дәл қыстың өзгергенін сезеді? Мұның екі түсіндірмесі бар.
Біріншісі — наурыздың әсері. Наурыз он жылда 1,1 градусқа жылынады — бұл бүкіл жылдағы ең жоғары қарқын. Бұрын наурыз қыстың жалғасы болса, бүгінде ол көктемге айналып барады. Қар жамылғысы ерте ериді, «қыстың соңы» күнтізбеде жылжиды. Адам үшін бұл «қыс жылыды» деп сезіледі, бірақ шын мәнінде қыс қысқарды.
Екіншісі — құбылмалылық. Жылынудың ортақ трендімен қатар суық күндер жоғалған жоқ. Астана тарихындағы ең суық кезеңдердің бірі — 2006 жылғы қаңтар, айлық орташа температура минус 23 градусқа дейін түскен. Жылы қыс пен кенет аяздың кезектесуі — климаттың жылынуына қайшы емес, оның белгісі. Бұл тұрақсыздық, төменде көретініміздей, инфрақұрылым мен ауыл шаруашылығы үшін орташа жылынудан да қауіпті.
Алдағы маусымға келсек, «Қазгидрометтің» 16 қазанда жарияланған маусымдық болжамы бойынша, 2026-2027 жылдардағы қыс Қазақстанда салыстырмалы түрде жылы, жауын-шашын мөлшері қалыпты деңгейде болады деп күтіледі.

2. Қар мен көктемгі су: мәселе мөлшерде емес, уақытта
Қыстың қысқаруының ең нақты салдары — судың уақыты. Қазақстанның өзендері негізінен маусымдық қар жамылғысының еріген суынан қоректенеді. Көктем ерте келсе, қар ерте ериді, ал су күткен уақытта емес, ертерек келеді.
Рединг университетінің профессоры, климатолог Мария Шахгеданова мұны нақты сипаттайды: су ағынының уақыты ертерек жылжиды. Жазықта жауын-шашынның шыңы сәуір-мамырда, тауларда мамыр мен маусымның бірінші жартысында қар суының күшті ағыны, ал шілде-тамызда мұздық ағыны келеді.
Бұл жылжудың екі қауіпті салдары бар. Біріншісі — тасқын. Қар қалың жауған қыстан кейін наурыз кенет жылы болса, қар бір мезгілде ериді, ал жер әлі қатып жатқандықтан, су сіңбейді. 2024 жылғы көктемгі тасқын — мемлекет басшысы соңғы 80 жылдағы ең ірі апат деп бағалаған оқиға — дәл осындай механизммен дамыды. Екіншісі — жаздағы тапшылық. Су ерте келіп, ерте кетсе, ең көп қажет болатын кезде — жаздың ортасында, егіс суаруға — оның мөлшері азаяды.
Демек, жылдық су көлемі өзгермеген күннің өзінде, оның уақыты бойынша бөлінуі өзгерсе, Қазақстан бір көктемде су басудан, сол жылдың жазында су тапшылығынан зардап шегуі мүмкін.

3. Мұздықтар: тұрақты ағын парадоксы
Мұздықтар — Қазақстанның оңтүстігі мен оңтүстік-шығысы үшін «су банкі». Олар жазда, қар суы таусылғанда, өзендерді қоректендіреді.

Дерек ауыр. Рединг университеті мен Қазақстан География институтының деректері бойынша, соңғы 60 жылда Қазақстан мұздықтары аумағының шамамен 45 пайызын жоғалтты. Іле Алатауында мұздық көлемі жарты ғасырда 40 пайыздан астам қысқарды, ал Алматы облысында мұздық қорының жоғалуы шамамен 44 пайызды құрады. Ең көп зерттелген Тұйықсу мұздығы 1958 жылдан бері 1 200 метрден астам шегінді.
Орталық Азия өңірлік гляциологиялық орталығының директоры Такир Балықбаевтың бағалауынша, Іле Алатауында мұздықтар жыл сайын көлемінің шамамен 1 пайызын жоғалтады, ал бұл қарқын сақталса, ғасыр соңына қарай жотаның мұзды шыңдары мүлдем жоғалуы мүмкін.

Бірақ дәл осы жерде ең маңызды парадокс тұр. Гляциологтардың зерттеулері бойынша, тау аймақтарындағы жылдық жалпы ағын, қар құрамдас бөлігін қоса алғанда, соңғы шамамен 70 жыл бойы дерлік өзгерген жоқ — мұздықтар бұл кезеңде шамамен екі есе қысқарғанына қарамастан. Балықбаевтың өзі де ағынның артып отырғанын айтады.
Бұл қалай мүмкін? Себебі мұздық еріген сайын, ол өзендерге қосымша су береді — яғни қазіргі ағынның бір бөлігі мұздықтың өзін «жеу» есебінен сақталып отыр. Бұл — жинағынан ақша алып өмір сүретін отбасы сияқты: банктегі сома азайып жатқанымен, айлық шығын бұрынғы деңгейде қалады — жинақ таусылғанша.
Гидрологтар бұл шекті «су шыңы» деп атайды: мұздық аумағы белгілі бір деңгейден төмен түскенде, ағын өсуді тоқтатып, қысқара бастайды. Сарапшылардың бағасы бойынша, Іле Алатауының мұздықтары бұл шекке әлі жеткен жоқ, бірақ ол алдағы онжылдықта өтілуі мүмкін.

Тағы бір нюанс: кейбір мұздықтар — Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі ең ірі Дмитриев мұздығы сияқты — еру қарқынын баяулатып, тұрақтана бастаған. Ішкі Тянь-Шаньдағы биіктегі мұздықтар сыртқы беткейдегілерге қарағанда баяу ериді. Яғни процесс біртекті емес, әрі жалпы ауыр суреттің ішінде жергілікті тұрақтану белгілері де бар.

4. Жылу маусымы: орташа көрсеткіш емес, шың маңызды
Жылы қыс — жылу энергиясын үнемдеу дегенді білдіретін сияқты. Бір жағынан, бұл рас: көктемнің ерте келуі мен күздің жылынуы жылу маусымының шеттерін қысқартады, ал бұл отын мен энергияның жылдық шығынын азайтуы мүмкін.
Бірақ жылу инфрақұрылымы орташа температура үшін емес, ең суық күндер үшін жобаланады. Ал суық күндер, жоғарыда көрсетілгендей, жоғалған жоқ. Қазақстандағы жылу желілерінің шамамен жартысы тозған. Мұндай жүйе үшін ең қауіпті жағдай — ұзақ жылы кезеңнен кейінгі кенет аяз: жүктеме күрт өседі, ал тозған құбыр мен жабдық дәл осы секірісте істен шығады. 2022 жылғы Екібастұз апаты да қатты аяз кезінде болған еді.
Демек, климаттың жылынуы жылу жүйесін жаңғырту қажеттілігін азайтпайды. Керісінше, құбылмалылық артқан сайын жүйенің шыңдағы төзімділігі одан да маңызды бола түседі.

5. Ауыл шаруашылығы: қарсыз қыстың қаупі
Қыстың өзгеруі ауыл шаруашылығына екі бағытта әсер етеді. «Қазгидромет» күздік дақыл өсірілетін өңірлердегі қысқы температураны жеке бақылайды — бұл кездейсоқ емес.
Күздік бидай үшін қар — табиғи жылу көрпесі. Қар жамылғысы болмаса немесе ол ерте ерісе, ал содан кейін қатты аяз түссе, егіс үсіп кетуі мүмкін. Жылы кезеңнен кейін қардың үстінде мұз қабығы пайда болса, ол дақылдың тыныс алуын бұзады. Яғни жылы қыстың өзі емес, жылы мен суықтың кезектесуі ауыл шаруашылығы үшін ең үлкен тәуекел.
Екінші бағыт — көктем. Ерте көктем вегетациялық кезеңді ұзартады, бұл кейбір дақылдар үшін тиімді болуы мүмкін. Бірақ ол топырақтағы ылғалдың ерте буланып кетуіне де әкеледі. Жаздағы құрғақшылық пен ыстықтың экономикаға әсері дәл осы тізбектің жалғасы: ерте көктем — ерте құрғақшылық.

Халықаралық контекст

Қазақстанның жылдам жылынуы — жаһандық заңдылықтың бір көрінісі. Климаттың өзгеруі жөніндегі үкіметаралық сарапшылар тобы құрлықтың мұхитқа қарағанда, ал материктің ішкі аудандарының жағалауға қарағанда жылдам жылынатынын бұрыннан көрсетіп келеді. Мұхиттан алыс жатқан Қазақстан — дәл осындай аймақ. Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым 2024 жылды жаһандық бақылау тарихындағы ең жылы жыл деп таныды, ал Қазақстан үшін рекорд бір жылдан кейін — 2025 жылы — жаңартылды.

Мұздықтардың жоғалуы да жаһандық үрдіс. Еуропада Альпі мұздықтарының соңғы жылдардағы жоғалту қарқыны ғалымдар үшін де күтпеген жағдай болды: Швейцария мұздықтары 2022 және 2023 жылдардың өзінде көлемінің шамамен оннан бірінен айырылды. Бұл Қазақстан үшін бір сабақ береді: мұздықтардың еру қарқыны тұрақты емес, ол жекелеген ыстық жылдарда күрт жеделдеуі мүмкін.

Болжам: тренд не айтады

Егер 1976 жылдан бергі тренд — он жылда 0,4 градус — сақталса, қарапайым арифметика бойынша Қазақстандағы жылдық орташа температура 2050 жылға қарай бүгінгіден тағы шамамен бір градусқа көтеріледі. Бұл — ғылыми болжам емес, бар трендтің жалғасы; нақты өзгеріс жаһандық шығарындылар сценарийіне байланысты одан жоғары да, төмен де болуы мүмкін.

Бірақ трендтің құрылымы маңыздырақ:
• Көктем ең жылдам жылынуын жалғастырса, қыс одан әрі қысқарады — қар жамылғысының ұзақтығы азаяды, су ағынының уақыты ертерек жылжиды;
• Мұздықтар еруін жалғастырса, Іле Алатауы бойынша «су шыңы» алдағы онжылдықта өтілуі мүмкін — содан кейін жазғы ағын қысқара бастайды;
• Құбылмалылық артса, кенет аяз бен тасқын тәуекелі орташа жылынуға қарамастан сақталады.
Не істеу керек
Су шаруашылығы
• Су қоймалары мен жинау жүйелерін ерте келетін көктемгі суды жазға дейін сақтауға бейімдеу — су көлемі емес, оның уақыты өзгеріп жатыр;
• Мұздықтар мен тау өзендерінің мониторингін күшейту — «су шыңын» алдын ала тіркеу оңтүстік өңірлердің су жоспарлауы үшін шешуші.
Тасқынның алдын алу
• Наурыздағы жылдам жылынуды ескеріп, көктемгі тасқынға дайындықты ерте бастау — 2024 жылғы тәжірибе мұның құнын көрсетті.
Энергетика
• Жылу жүйесін орташа емес, шыңдағы жүктемеге бейімдеу — құбылмалы климатта тозған желі ең суық күні сынады.
Ауыл шаруашылығы
• Күздік егіс аймақтарында қыстағы құбылмалылыққа төзімді сорттарды таңдау және қар ұстау технологияларын кеңейту;
• Ерте көктемге сай егіс мерзімдерін қайта қарау.

Табиғат жинағын жұмсап жатырмыз

Қазақстанда қыс жылынып жатқан жоқ — ол қысқарып жатыр. Бұл айырмашылық маңызды, өйткені мәселенің өзегін көрсетеді: судың, қардың, жылудың мөлшері ғана емес, олардың уақыты өзгеріп барады. Ал уақыттың өзгеруіне бейімделмеген жүйе — су қоймасы да, жылу желісі де, күздік егіс те — бір маусымда артықшылықтан, келесісінде тапшылықтан зардап шегеді.
Мұздықтар парадоксы бүкіл тақырыптың ең айқын бейнесі. Өзендердегі су бүгін азаймай отыр, өйткені біз табиғаттың ғасырлар бойы жинаған қорын жұмсап жатырмыз. Жинақ таусылғанша бәрі қалыпты көрінеді. Сондықтан бейімделуді су азайғанда емес, дәл қазір — ол әлі жеткілікті болып тұрғанда бастау керек.