2027 жылдың 1 қаңтарынан бастап Қазақстанда жеке тұлғалар үшін жаңа несие нормативі – борыштың табысқа қатынасы коэффициенті (БТК) енгізілуі мүмкін. Ұлттық банк бұл шараны халықтың шамадан тыс несиелену қаупін азайту мақсатында жоспарлап отыр. Бұл норматив бойынша азаматтың барлық несиесі мен микроқарызының жалпы сомасы оның жылдық табысының сегіз еселенген мөлшерінен аспауы тиіс деп хабарлайды Qazaqtoday.info сайты.
Qazaq Expert Club сарапшысы, экономика ғылымдарының кандидаты Әйгерім Ілиясованың айтуынша, қазіргі уақытта борыш жүктемесінің коэффициенті (БЖК) 0,5 деңгейінде белгіленген. Бұл қарыз алушының барлық несие бойынша ай сайынғы төлемдері оның айлық табысының 50%-ынан аспауы керек дегенді білдіреді. Ал жаңа БТК коэффициенті ай сайынғы төлемдердің мөлшерін емес, барлық банктер мен микроқаржы ұйымдарындағы жалпы қарыз сомасын бағалайтын болады.
Сонымен қатар сарапшы Қазақстан халқының шамадан тыс несиеленуі туралы тезис даулы екенін айтады. Оның пікірінше, халықты несиелендірудің жалпы деңгейі сыни жағдайда емес және көрші елдердің көрсеткіштерімен салыстыруға келеді. Алайда, бөлшек несие портфелінің құрылымы алаңдаушылық тудырады: халыққа берілген 25 трлн теңге несиенің 17 трлн теңгеге жуығы, яғни үштен екісінен астамы тұтынушылық қарыздарға тиесілі.
«Бұл несиелердің негізгі бөлігі активтерді немесе қымбат мүлікті сатып алуға емес, ағымдағы шығындарды жабуға алынатынын көрсетеді. Көп жағдайда тұтыну деңгейі табыс деңгейіне сәйкес келмейді. Адамдар несие есебінен жоғары өмір сүру деңгейін қаржыландырады немесе негізгі қажеттіліктерін өтеу үшін қарыз алуға мәжбүр», – деп түсіндіреді Ілиясова.
Оның айтуынша, тұтынушылық несиелендірудің өсуі халықтың табысының өсуінен едәуір озып кеткен жағдайда, жаңа норматив несие портфелі сапасының нашарлау қаупін азайтып, қаржы жүйесінің тұрақтылығын арттыруы керек.
Қазіргі таңда Ұлттық банк несиелердің әртүрлі түрлері үшін БТК-ның бөлек мәндерін белгілеуді жоспарлап отырған жоқ. Бірдей лимит ипотекаға, автонесиеге және тұтынушылық қарыздарға қолданылады. «Менің ойымша, сараланған шектерді енгізу қисынды болар еді. Ипотека тұтынушылық несиеден едәуір ерекшеленеді: ол ұзақ мерзімге, көбіне 25 жылға дейін рәсімделеді және жылжымайтын мүлік кепілімен қамтамасыз етілген. Сондықтан ипотекалық қарыздар үшін рұқсат етілген БТК деңгейі кепілсіз тұтынушылық несиелерге қарағанда жоғары болуы мүмкін еді», – дейді сарапшы.
Сарапшының есебінше, егер айына 400 мың теңгеден сәл асатын жалақыны шартты түрде алсақ, жылдық табыс 5 млн теңгені құрайды. БТК коэффициенті сегіз жылдық табысқа тең болғанда, рұқсат етілген ең жоғары сома 40 млн теңге болады. Бұл тұтынушылық несие үшін айтарлықтай жоғары лимит болғанымен, жылжымайтын мүлік нарығындағы қазіргі бағаларды ескерсек, ипотека үшін елеулі шектеуге айналуы мүмкін. Жаңа ережелер ең алдымен бірнеше несиесі бар және жаңасын рәсімдеуді жоспарлап отырған адамдарға, сондай-ақ табысының бір бөлігі ресми расталмаған азаматтарға әсер етеді.
Сарапшы 2026 жылдан кейін несие алуды жоспарлайтындарға қазірден бастап дайындалуға кеңес береді. Ең бастысы – кемінде алты айлық жеке немесе отбасылық бюджет мөлшерінде қаржылық қауіпсіздік жастығын қалыптастыру. Мұндай резерв жұмыстан айырылған, ауырған немесе күтпеген шығындар туындаған кезде жаңа несиеге жүгінбеуге мүмкіндік береді. Айта кетейік, бұл нормативті 2024 жылы Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі мониторинг режимінде енгізген болатын.
