Қазақстан экономикасының қос тірегі — мұнай бағасы мен доллар бағамы — соңғы айларда күтпеген динамика көрсетіп отыр. Brent маркалы мұнай 100 доллардан асып тұрса да, теңге әлсіремей, керісінше, доллар бағамы 460 теңге шамасында тұрақталды. Классикалық корреляция бойынша мұнай қымбаттаса, теңге нығаюы керек еді. Бірақ нарық мұндай қарапайым логикаға бағынбайтынын қазір айқын көрсетіп отыр.
Бүгінгі сурет қандай?
2026 жылдың 9 мамырында Ұлттық банк белгілеген ресми бағамдар:
-
АҚШ доллары — 461,26 теңге
-
Еуро — 542,58 теңге
-
Ресей рублі — 6,18 теңге
Brent маркалы мұнайдың бағасы Ормуз бұғазындағы дағдарыс басталғаннан бері барреліне 102 доллардан 120 долларға дейінгі диапазонда қозғалып, 113 доллар төңірегінде саудалануда. Бұл — соңғы төрт жылдағы ең жоғары көрсеткіш.
Салыстыру үшін: Қазақстанның 2026–2028 жылдарға арналған бюджеті мұнайдың барреліне 60 доллар және доллардың 540 теңге деңгейіндегі бағамына негізделген. Яғни, бүгінгі жағдай бюджет жоспарлаушылары күткеннен мүлдем өзгеше. Сәуір айының қорытындысы бойынша теңге доллармен салыстырғанда 3,1%-ға нығайды.
Неліктен теңге күтілгендей нығаймай отыр?
Мұнай қымбаттаса, теңге де нығаюы тиіс — бұл классикалық макроэкономикалық қағида. Бірақ қазіргі жағдайда бірнеше қарама-қарсы фактор бір мезгілде әсер етіп жатыр.
1. Өндірістің құлдырауы баға өсімін бейтараптандырады Мұнай бағасының өсуі экспорт көлемі сақталғанда ғана тиімді. Қазақстанда жағдай керісінше: 2026 жылдың бірінші тоқсанында мұнай өндіру 20%-ға қысқарып, 24,6 млн тоннадан 19,7 млн тоннаға түсті. Бұл — КТК-дағы дрон шабуылдары мен Теңіз кен орнындағы техникалық жұмыстардың салдары. Яғни, Қазақстан баррель көлемінен ұтылып, тек баға өсімінен ғана үміт етіп отыр. Brent бағасы 88%-ға жуық өскенімен, нақты бюджет түсімі төмен болады, себебі отандық мұнай (CPC Blend) Brent-тен дисконтпен сатылады.
2. Долларсыздандыру саясаты мен жоғары мөлшерлеме Экономистердің пікірінше, теңгенің бүгінгі нығаюы — Ұлттық банктің саналы саясатының нәтижесі. Жоғары базалық мөлшерлеме теңгелік активтерді тартымды етеді, бұл валютаға сұранысты төмендетеді. Алайда бұл уақытша үрдіс болуы мүмкін: жазға қарай бағам 530–550 теңге деңгейіне қайта оралуы ықтимал.
3. Доллардың жаһандық әлсіреуі 2025 жылдың соңынан бері доллар әлемдік нарықта позициясын жоғалтып келеді. АҚШ ФРЖ мөлшерлемені төмендетеді деген күтулер доллар индексін (DXY) төмендетіп, теңге сияқты дамушы нарық валюталарына тыныс берді.
4. Ұлттық қор трансферттерінің рөлі 2026 жылдың сәуірінде бюджетке трансферт бөлу үшін 300 млн доллар сатылды. Парадокс мынада: мұнай қымбаттаса, Ұлттық қордан валюта сату көлемі азаюы мүмкін, бұл нарықтағы доллар ұсынысын азайтып, теңгеге жанама қысым түсіреді.
Сарапшылар пікірі: Екі лагерь
-
Әлсіреу лагері: Еуразиялық даму банкі мен кейбір тәуелсіз экономистер жыл соңына қарай доллардың 535–550 теңгеге дейін өсетінін болжайды. Бұл шикізат экспортының азаюы мен импортқа сұраныстың артуына байланысты.
-
Тұрақтану лагері: Мұнай бағасы 75 доллардан жоғары тұрғанда, теңгенің күрт әлсіреуіне фундаменталды себеп жоқ. Ұлттық банк үшін «оңтайлы» бағам — 500–520 теңге аралығы.
Үш сценарий: 2026 жыл аяғына дейінгі болжам
-
Тұрақтану (ықтималдығы жоғары): Brent 90–110 доллар; USD/KZT: 480–510 теңге. Теңге біртіндеп әлсірейді, бірақ күрт құнсыздану болмайды.
-
Қысым (ықтималдығы орташа): Brent 80 долларға түседі; КТК экспорты қиындайды. USD/KZT: 520–550 теңге.
-
Шок (ықтималдығы төмен): Геосаяси эскалация; мұнай 60 доллардан төмендейді. USD/KZT: 580–620 теңге.
Қарапайым қазақстандыққа қалай әсер етеді?
-
Қазіргі жағдай: Импорттық техника мен дәрі-дәрмек бағасы тұрақталды. Шетелдік сапарлар үшін қолайлы кезең. Теңгелік депозиттердің табыстылығы (16,5%) өте жоғары.
-
Тәуекелдер: Бағам тұрақтылығы — уақытша құбылыс. Тарихи статистика теңгенің ұзақ мерзімде әлсіреуге бейім екенін көрсетеді. Коммуналдық тарифтердің өсуі инфляцияны жеделдетіп, теңгеге қысымды күшейтеді.
Бүгінгі картина парадоксалды: мұнай қымбат, теңге берік, бірақ бұл екеуінің арасындағы байланыс бұрынғыдай тікелей емес. Қазақстан экономикасы енді тек мұнай бағасына ғана емес, логистикалық тізбектерге, Ұлттық банктің мөлшерлеме саясаты мен жаһандық геосаясатқа да тығыз байланып отыр.
Ең ықтимал сценарий — 2026 жылдың соңына қарай доллардың 500–520 теңге аралығына шығуы. Қазақстандықтар үшін негізгі ереже өзгерген жоқ: ұзақ мерзімді жинақтарды валюта себетінде (әртараптандырып) сақтаған дұрыс, ал күнделікті шығындар үшін теңге тиімдірек. Бағам тұрақтылығына сенген күннің өзінде, оның қаншалықты сынғыш екенін ұмытпаған жөн.
