Кеше ғана біз несиеге су жаңа техника немесе автокөлік алуды үлкен жетістік санайтынбыз. Бүгін жағдай түбегейлі өзгерді. Қазір супермаркет кассаларында «Kaspi QR-мен төлейсіз бе, әлде бөліп төлеуге (рассрочка) ма?» деген сұрақ үйреншікті құбылысқа айналды. Сүт, нан, ет сияқты күнделікті тұтыну тауарларын 3 айға немесе 6 айға бөліп төлеу – қазақстандық отбасылардың тірі қалу стратегиясы. Бірақ бұл үрдістің артында үлкен әлеуметтік трагедия мен мемлекеттік аппараттың соқырлығы жатыр, деп жазады QazaqToday.info ақпараттық порталы.
Тұтынушылық тұзақ: тамаққа неге несие алынады?
Соңғы жылдары Қазақстанның азық-түлік нарығындағы бағаның өсуі ресми инфляция көрсеткіштерінен әлдеқайда озып кетті. Статистика бюросы «инфляция 9-10%» деп есеп бергенімен, халықтың нақты тұтынатын тауарлары (май, көкөніс, ет) 20-30%-ға қымбаттады.
Себептер тізбегі:
- Нақты табыстың құнсыздануы: Жалақы номиналды түрде өскенмен, оның сатып алу қабілеті төмендеп келеді. Адамдардың айлығы келесі айдың ортасына дейін жетпейді.
- Банктердің агрессивті саясаты: Экожүйелер (Kaspi, Halyk т.б.) қаржылық операцияларды барынша жеңілдетті. «3 секундта мақұлдау» – бұл халыққа жасалған жақсылық қана емес, сонымен бірге психологиялық тұзақ.
- Психологиялық бейімделу: Адамдар ертең баға бұдан да қымбат болатынын сезеді, сондықтан бүгін қарызға болса да тамақ алып, ішіп-жеуді жөн көреді.
Кедейліктің жаңа индикаторы
Экономикалық сарапшылар бұл жағдайды «қоңыр күздің дабылы» деп бағалайды. Осы орайда біздің сарапшымыздың пікірі өте маңызды:
«Азық-түлікті несиеге алу – бұл кедейліктің шегіне жеткенін білдіретін индикатор. Үкімет инфляцияны тізгіндеудің орнына, банктердің табысын арттыруға жол беріп отыр. Ертең бұл әлеуметтік жарылысқа әкелуі мүмкін, себебі тамаққа жұмсалған ақша актив емес, ол – қайтарымы жоқ шығын.»
Бұл пікірдің жаны бар. Егер сіз пәтерге немесе білімге несие алсаңыз, ол — инвестиция. Ал жеп қойған тамағыңызға 3 ай бойы ақша төлеу — экономикалық тығырық. Сіз келесі айдың табысын өткен айдың асына жұмсайсыз, сөйтіп шеңберден шыға алмай қаласыз.
Үкіметтің үнсіздігі: «Әдемі» цифрлардың артында не жатыр?
Қазақстан Үкіметі мен Ұлттық банк неліктен бұл мәселеге көз жұма қарап отыр? Жауап қарапайым: Тұтынушылық несиелер экономиканың өсімін (ЖІӨ) жасанды түрде қолдап тұр.
- Жалған сұраныс: Халық несиеге зат алған сайын, сауда айналымы артады. Бұл статистикада «экономикалық белсенділік» болып көрінеді.
- Банктердің лоббиі: Екінші деңгейлі банктер — елдегі ең ірі салық төлеушілер мен ықпалды топтар. Олардың табысына шектеу қою Үкімет үшін тиімсіз.
- Әлеуметтік наразылықты уақытша басу: Егер несие болмаса, халық аш қалар еді. Банктер халықты уақытша «тойдыру» арқылы Үкіметтің әлеуметтік міндетін (халықты асырауды) өз мойнына алғандай болып отыр. Бірақ бұл — өсімқорлық негізіндегі көмек.
Салдары: борышкерлер дағдарысы және әлеуметтік қауіп
Егер бұл үрдіс тоқтамаса, бізді жақын 3-5 жылда не күтіп тұр?
- Банкроттық толқыны: Жеке тұлғалардың банкроттығы туралы заң қабылданғанымен, ол мәселенің салдарымен ғана күреседі, себебімен емес.
- Тұтынудың құлдырауы: Халықтың табысының 50-70%-ы қарызды жабуға кеткенде, нақты сектор (өндіріс) тоқырайды. Өйткені адамдарда жаңа тауар алуға ақша қалмайды.
- Әлеуметтік кернеу: «Қарны ашқанның қадірі жоқ». Қарызға батқан, ертеңгі күніне сенімі жоқ бұқара кез келген экономикалық сілкініске өте сезімтал болады. Бұл — ұлттық қауіпсіздік мәселесі.
Халық кедейленген сайын, банктер байи түседі
Соңғы үш жылда Қазақстанның екінші деңгейлі банктері (ЕДБ) рекордтық пайдаға кенелді. 2023-2024 жылдардың қорытындысы бойынша банк секторының таза пайдасы 2 триллион теңгеден асып жығылды. Бұл – тарихи максимум.
Енді мына салыстыруға назар аударыңыз:
- Экономиканың нақты секторы (өндіріс, ауыл шаруашылығы): Несие алу қиындағандықтан (жоғары пайыздық мөлшерлеме) өсім баяу.
- Тұтынушылық несиелер: Жыл сайын 25-30%-ға өсіп жатыр.
Бұл нені білдіреді? Банктер зауыт-фабрика салуға емес, халыққа тамақ пен тұрмыстық заттарды қарызға беруге машықтанған. Олар экономиканы емес, өздерінің экожүйелерін (маркетплейстерін) қаржыландырып отыр.
| Өңір | Қарыз жүктемесінің деңгейі | Негізгі несие мақсаты |
| Алматы және Астана | Өте жоғары | Ипотека, автокөлік, бөліп төлеу (рассрочка) |
| Түркістан облысы / Шымкент | Өте жоғары | Азық-түлік, той-томалақ, күнделікті шығын |
| Маңғыстау / Атырау | Жоғары | Тауарлар мен қызметтер (жоғары бағаға байланысты) |
| Солтүстік өңірлер | Орташа | Коммуналдық қарыздар мен техника |
Азық-түлікті бөліп төлеуге алу — бұл қаржылық жетістік емес, бұл — жүйелі дағдарыстың белгісі. Үкімет «инфляцияны ауыздықтадық» деген есептерден бас тартып, халықтың нақты табысын арттыруға және азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуге көшуі тиіс. Банктердің пайызсыз бөліп төлеулері (рассрочка) — уақытша анестезия. Ал ауруды емдемесе, анестезияның әсері тарағанда ауырсыну еселеніп оралады.
Экономиканы банктердің пайдасы емес, халықтың сатып алу қабілеті алға сүйреуі керек. Әйтпесе, біз «қарызға өмір сүретін ұлтқа» айналамыз.
Сурет: Коллаж ЖИ
