2025 жылы Қазақстанның 17 облысының ауылдық жерлерінен шамамен 638 мың адам көшіп кеткен, деп хабарлайды Qazaqtoday.info сайты. Бұл көрсеткіш алғашқы көзқараста ауылдардың бос қалуы және тұрғындардың мегаполистерге жаппай көшуі туралы кең таралған пікірді растайды.
Алайда бұл қорытынды тым қарапайым болар еді. Біріншіден, бұл ауыл тұрғындарының таза азаюы емес, кеткендердің жалпы ағыны. Оны келгендер санымен, табиғи өсіммен және жалпы тұрғын санымен бірге қарастыру қажет. Екіншіден, 638 мың кеткеннің шамамен 44% өз облысының шегінен шығып кетеді. Ауыл мигранттарының шамамен 31% еліміздің үш ірі қаласына – Алматы, Астана және Шымкентке бағыт алады.
Сонымен қатар кеткендердің жартысынан көбі өз өңірінің ішінде қалады, ал бір бөлігі ресми түрде ауылдық елді мекендер саналатын, бірақ іс жүзінде қалалық агломерациялардың бөлігіне айналған жерлерге қоныс аударады. Сондықтан бүгінгі мәселе «адамдар ауылдардан кете ме?» емес, «олар қайда кетеді және неге кейбір өңірлер тұрғындарын ұстап қалады, ал басқалары – жоқ?» деген сұраққа саяды.
Көші-қон ағындарының құрылымы Қазақстандағы ауыл миграциясының үш түрлі сценарийін анықтауға мүмкіндік береді. Біріншісі – мегаполистерге тікелей кету. Бұл жағдайда ауыл тұрғындарының едәуір бөлігі өңірден кетіп, еліміздің ірі қалаларына немесе көрші экономикалық орталықтарға қоныс аударады. Мұндай сценарий Түркістан, Ақмола, Қызылорда облыстары мен Ұлытау облысына тән.
Ең айқын мысал – Түркістан облысы. Ауылдық жерлерден кеткен 135,3 мың адамның 61% басқа өңірлерге көшкен. Олардың едәуір бөлігі Шымкентке бағыт алған, ал Түркістан қаласы ауылдық көші-қон ағынының тек 3%-ын ғана тартқан. Бұл облыс орталығы мәртебесінің өзі қаланы тартымды етпейтінін көрсетеді.
Ұқсас жағдай Ақмола облысында байқалады. Мұнда да ауыл мигранттарының 61% өңірден кетеді, ал сыртқы ағынның жартысына жуығы Астанаға бағытталады. Көкшетау әкімшілік орталық болып қала береді, бірақ жалақы, жұмыс орындары, білім және қызмет сапасы бойынша астанамен бәсекелесу объективті түрде қиын.
Екінші сценарий – халықты өңір ішінде ұстап қалу. Адамдар ауылдардан кетеді, бірақ көбінесе өз облысының қалаларына көшеді. Мұндай модель Ақтөбе, Қарағанды, Маңғыстау, Қостанай, Атырау, Батыс Қазақстан, Шығыс Қазақстан және Павлодар облыстарына тән. Ең жарқын мысал – Ақтөбе облысы. Ауылдық жерлерін тастап кеткен тұрғындардың тек 10% өңірден тысқары кетеді. Бұл 17 облыс арасындағы сыртқы кетудің ең төменгі көрсеткіші. Мұндай нәтиже көші-қонның жоқтығын емес, өңірдің өз еңбек нарығы арқылы адамдарды ұстап қалу қабілетін көрсетеді.
Ұқсас жағдай Қарағанды облысында да байқалады, мұнда ауыл мигранттарының тек 21% өңірден кетеді.
Үшінші сценарий – аралас модель, сыртқы кету ішкі қайта бөлінумен ұштасады. Бұл Алматы, Жамбыл, Жетісу, Абай және Солтүстік Қазақстан облыстарына тән. Ерекше орынды Алматы облысы алады – ауылдық жерлердегі көші-қон сальдосы оң болатын жалғыз өңір. Бұл негізінен Алматының қала маңындағы Қарасай, Талғар және Іле аудандарына қатысты.
Ақмола және Қарағанды облыстарын салыстыру ерекше көрсеткіш. Екеуі де астаналық өңірге жақын орналасқан, бірақ мүлдем басқа көші-қон модельдерін көрсетеді. Ақмола облысында ауылдық ағын негізінен Астанаға бағытталған, ал Қарағанды облысында тұрғындардың едәуір бөлігі өңір ішінде қалады, себебі мұнда өзінің күшті экономикалық орталықтары бар.
