Қазақстанда ең төменгі жалақы (ЕТЖ) мәселесі баяғыда-ақ статистикалық көрсеткіштен саяси және макроэкономикалық құралға айналып кетті. Бүгінгі таңда ЕТЖ-ны көтеру туралы әңгімелер халық үшін үміт болса, бизнес пен Ұлттық банк үшін — үлкен бас ауруы. Сатып алу қабілеті құлдыраған тұста жалақыны өсіру — амалсыз жасалатын қадам ба, әлде экономиканың іргетасын шайқалтатын «мина» ма? Бұл туралы QazaqToday.info ақпараттық порталы хабарлайды.
Сандар сөйлейді: 42 500-ден 100 000-ға дейінгі жол
Есімізде болса, осыдан үш-төрт жыл бұрын ғана 42 500 теңге «тұрақтылықтың символы» сияқты көрінетін. Алайда, пандемия мен геосаяси дағдарыстар бұл санның күлін көкке ұшырды. 2024 жылы 85 000 теңгеге жеткен ЕТЖ-ны енді 2026 жылға қарай 100-150 мың теңге деңгейіне жеткізу туралы ұсыныстар айтылып жатыр.
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың ЕТЖ-ны есептеудің жаңа әдістемесін талап етуі — бұл жай ғана техникалық өзгеріс емес. Бұл — жалақыны елдегі орташа табыс пен нақты еңбек өнімділігіне байлау арқылы нарықты «сұр» аймақтан шығаруға талпыныс. Бірақ біз бұған дайынбыз ба?
Нарық бұл өзгерісті қалай қабылдайды?
Ең төменгі жалақыны көтеру — бұл медальдың екі беті сияқты. Бір жағында — мұқтаж халық, екінші жағында — шығынға батқан кәсіпкер.
1. Тұтынушылық «бум» және бағаның өсуі
ЕТЖ-ның өсуі ең алдымен 2 миллионға жуық қазақстандықтың қалтасына тікелей әсер етеді. Бұл адамдар — табысын жинамай, бірден дүкенге барып, азық-түлік пен киім алатын топ. Яғни, нарыққа бірден үлкен ақша массасы құйылады. Егер біздің зауыттар мен фермерлер сол ақшаға сай тауар көлемін ұсына алмаса (ал бізде импорт әлі де басым), дүкен иелері бағаны дереу көтереді. Нәтижесінде, қосымша 15-20 мың теңге инфляцияның жеміне айналады.
2. Кәсіпкерлердің «қолтық астына» тығылуы
Шағын және орта бизнес үшін ЕТЖ — бұл жай ғана жұмысшының айлығы емес, бұл — салық пен әлеуметтік аударымдардың еселеп өсуі. Көптеген дәмханалар, шағын дүкендер мен шеберханалар үшін 100 мың теңгелік меже тығырыққа тіреуі мүмкін. Олардың алдында екі жол қалады: не қызмет құнын қымбаттату, не жұмысшыны ресми тіркеуден шығарып, жалақыны «конвертпен» беру. Бұл мемлекеттің «көлеңкелі экономикамен» күресіне үлкен соққы.
3. Инфляциялық спираль: Ақша көп, тауар аз
Экономиканың алтын заңы бар: егер жалақы еңбек өнімділігінен жылдам өссе, ақша құнсызданады.
Сарапшылар не дейді?
Еңбек министрлігі халықаралық Кейтц индексіне сүйеніп, ЕТЖ орташа жалақының кемінде 50%-ы болуы керек деп есептейді. Бұл — әлеуметтік әділдік үшін қажетті қадам.
Алайда, белгілі экономист Олжас Құдайбергенов мәселенің басқа қырын ашады: жалақыны өсірмеу — кадрлардың елден кетуіне (әсіресе Ресей мен Еуропаға) жол ашу. Демек, біз таңдаудың алдында тұрмыз: не инфляциямен күресеміз, не адам капиталын сақтап қаламыз.
Ал Ұлттық банк үшін бұл — нағыз бас қатыратын жұмыс. Олар үшін жалақының кез келген бақылаусыз өсуі — бағаны тұрақтандыру жолындағы кедергі.
Болжам: Бізді не күтіп тұр?
Қарапайым жұртшылық үшін: Ресми табыс өседі, зейнетақы қорына аударымдар көбейеді. Бірақ қуаныш ұзаққа созылмауы мүмкін — егер коммуналдық қызметтер мен нан бағасы іле-шала қымбаттаса, ЕТЖ өсімі тек қағаз жүзіндегі жеңіс болып қала бермек.
Экономика үшін: Бюджетке түсетін салық көбейгенімен, білікті мамандардың наразылығы туындауы мүмкін. Неге? Өйткені қарапайым жұмысшы мен жоғары білікті маманның айлығы теңесіп кетсе, екіншісінің кәсіби дамуға деген ынтасы жоғалады (эквализация эффектісі).
Саннан сапаға көшу мүмкін бе?
ЕТЖ-ны жай ғана көтеру — бұл аурудың себебін емес, белгісін емдеу. Реформа шынайы нәтиже беруі үшін:
-
Бизнеске дем беру: Жалақыны өсірген кәсіпкердің салық жүктемесін азайту керек.
-
Автоматты индекстеу: ЕТЖ саяси шешімдерге емес, инфляция деңгейіне автоматты түрде байланысты болуы тиіс.
-
Өнімділік: Ақша таратумен қатар, жаңа жұмыс орындарын ашу мен отандық өндірісті қолдау қатар жүруі міндетті.
Қорыта айтқанда, Қазақстан үшін ЕТЖ өсімі — бұл экономикалық сынақ. Біз инфляция мен әлеуметтік әділдік арасындағы қыл көпірде тұрмыз. Бұл көпірден құламай өту үшін тек жалақыны өсіру жеткіліксіз, жүйенің өзін өзгерту қажет.
Суретті ЖИ жасады
