Секундтардың бағасы — адам өмірі
2025 жылы Астанада болған өрт трагедиясы бүкіл қоғамды дүр сілкіндірді. Тұрғын үй кешенінде тұтанған өрт бірнеше баланың өмірін қиды. Алайда тергеу барысында анықталған бір факт ерекше ашындырды: өрт сөндіру машиналары оқиға орнына уақытында жете алмады. Себебі — тұрғын үй ауласына апаратын жол жекеменшік көліктермен тығындалған болатын. Бұл туралы QazaqToday.info ақпараттық порталы хабарлайды.
Бұл — техникалық олқылық емес, бұл — жүйелік апат. Өрт сөндірушілер минуттар бойы кедергіні айналып өтуге тырысқанда, жоғары қабатта балалар түтіннен тұншығып жатты. Медициналық статистика дауға жол қалдырмайды: өрт кезінде әр минут сайын адамның аман қалу мүмкіндігі күрт төмендейді. Ал біздің елімізде құтқарушылар: «Кімнің «Лексусын» сызып аламын?» — деп ойланып тұруға мәжбүр.
Мәселе заңда ма, адамдардың мәдениетінде ме, әлде мемлекеттің еріксіздігінде ме? Осының бәріне жауап іздейік.
Заңдық талдау: «Мұқтаждық» ұғымы және оның тұзағы
Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 36-бабы «аса қажеттілік» (крайняя необходимость) институтын белгілейді. Норма бойынша, егер адам үлкен зиянның алдын алу үшін кішігірім зиян келтірсе, ол қылмыстық жауапкершіліктен босатылады. Теорияда бәрі дұрыс. Тәжірибеде — мүлдем басқа сурет.
Проблеманың өзегі мынада: заң «аса қажеттілікті» жалпы азаматтарға арналған норма ретінде жазған, ал арнайы қызметтердің іс-әрекетін реттейтін нақты тетік жоқ. Өрт сөндіруші бригадир жолды бөгеп тұрған көлікті ысырып тастауға бұйрық берсе, оған бірнеше заңдық тәуекел төнеді:
-
Біріншіден, Азаматтық кодекстің 917-бабы бойынша мүліктік зиян келтіргені үшін материалдық жауапкершілік. Сотта «аса қажеттілікті» дәлелдеу міндеті — іс жүзінде осы бригадирдің өзінде.
-
Екіншіден, ішкі тәртіп ережелері. Өрт сөндіру қызметінің нұсқаулықтары жеке меншікке зиян келтіруді формальды түрде қадағалайды. Нұсқаулықтан тыс шешім қабылдаған офицер жоғары жақтан сөгіс алуы мүмкін.
-
Үшіншіден, психологиялық тосқауыл. Жыл сайын бірнеше сот процесін, тексерулерді, жалпы тозығы жеткен бюрократиялық диірменнен өткен адам «өз басымды аман сақтайын» деп ойлайды. Бұл — жеке адамның ақымақтығы емес, жүйенің оны осындай ойлауға мәжбүр еткенінің нәтижесі.
Қазіргі заңнамада өрт сөндірушілерге, жедел жәрдемге және полицияға апаттық жағдайда кедергі болатын көліктерді жылжытуға нақты иммунитет беретін бірде-бір бап жоқ. Бұл — заңнамадағы қылқалам емес, зымырандай үлкен тесік.
Салыстырмалы анализ: Басқа елдер бұл мәселені қалай шешті?
-
АҚШ: «Тарану құқығы» және сақтандыру жүйесі. Американың бірқатар штаттарында өрт сөндіру қызметіне апаттық жағдайда жолды бөгеп тұрған көлікті физикалық түрде жылжытуға немесе залалсыздандыруға заңды құқық берілген. Нақтырақ айтсақ: машинаның терезесін сындырып, қол тежегішін босатып, итеріп тастауға болады. Бұл «emergency vehicle access law» деп аталады. Ең маңыздысы — сақтандыру жүйесі. Егер сіздің көлігіңіз жолды бөгеп тұрса және нәтижесінде зиян келтірілсе, сақтандыру компаниясы өтемді сізден өндіреді.
-
Израиль: Әскери тәртіп азаматтық өмірде. Израильде жедел жәрдем немесе өрт сөндіру машинасының жолын бөгеу — ауыр әкімшілік құқық бұзушылық. Бірінші рет — көлікті тәркілеу мен ірі айыппұл. Екінші рет — жүргізуші куәлігінен айыру.
-
Германия: Техникалық реттеу және урбанистика. Тұрғын үй кешендерін жобалаған кезде «Feuerwehrzufahrt» — өрт сөндіру жолы — міндетті инфрақұрылым элементі болып есептеледі. Бұл жолда тұрақтауға қатаң тыйым салынады.
Сарапшы пікірі: «Иммунитетсіз қауіпсіздік мүмкін емес» Қазақстандық заңгер Дамир Сейітқали бұл мәселе бойынша: «Қазіргі заңнама жағдайында өрт сөндіруші заңды кедергіні жылжытса да, жылжытпаса да, тәуекелге бас тігеді. Жылжытса — сотқа тартылуы мүмкін. Жылжытпаса — адам өледі. Мемлекет оны осы екі оттың арасына қысып қойған», — дейді.
Шешім жолдары: Нақты 4 ұсыныс
-
Заңнамаға иммунитет нормасын енгізу. «Өрт қауіпсіздігі туралы» Заңға және ҚК-нің 36-бабына нақты толықтыру: апаттық жағдайда құтқару қызметтері кедергі болатын көлікті жылжытуда заңды иммунитетке ие болуы тиіс. Барлық мүліктік шығын жол бөгеген тарапқа жүктелуі керек.
-
Сақтандыру жүйесімен байланыстыру. Жол бөгеу фактісі тіркелсе, бұзушының сақтандыру тарифі автоматты түрде өсуі қажет.
-
Тұрғын үй кешендерін қайта сертификаттау. Апаттық кіру жолы кем дегенде 4 метр болуы және үнемі бос тұруы шарт.
-
«Ақылды паркинг» және нақты жауапкершілік. Ауладағы рұқсатсыз тұрақты эвакуациялауға уәкілетті орган (ТЖМ немесе полиция) нақты анықталуы тиіс.
Заң жазылмаса, трагедия қайталанады
Астанадағы өрт — соңғысы емес. Тұрғын үй кешендері тығыздала береді, көліктер көбейе береді, ал заң орнында тұр. Мемлекет бала өліміне тек «насихатпен» жауап берсе — бұл қателік. Жүйе өзгермей, мінез-құлық өзгермейді. Өрт сөндірушіге иммунитет бер, жол бөгегенді жазала, ауланы дұрыс жобала. Бұл — тек саяси ерік мәселесі.
