2026 жылдың І тоқсанының қорытындысы Қазақстанның бизнес-қауымдастығын дүр сілкіндірді: небәрі үш айдың ішінде 207 912 жеке кәсіпкер (ЖК) өз қызметін тоқтатты. Бұл — өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 2,5 есе, ал 2024 жылмен салыстырғанда 1,7 есе көп көрсеткіш. Жабылу қарқынының күрт өсуі 1 қаңтардан бастап күшіне енген жаңа Салық кодексінің мерзімімен дөп келді. Бүгінгі басты сұрақ айқын: бұл — салықтық қысымның тікелей салдары ма, әлде ұзақ жылдар бойы жасырын келген құрылымдық мәселелердің бір сәтте бетіне шығуы ма?
Жаңа Салық кодексі неліктен қажет болды?
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев 2025 жылдың 18 шілдесінде қол қойған жаңа Салық кодексі (№214-VIII ЗРК) 2026 жылдың 1 қаңтарынан бастап ресми түрде күшіне енді. Реформа бірнеше стратегиялық мақсатты көздейді: бюджет түсімдерін еселеу, көлеңкелі экономика үлесін азайту және «бизнесті бөлшектеу» (дробление) деп аталатын салықтан жалтару тәжірибесіне тосқауыл қою.
Жаңа кодекстің шағын және орта бизнеске (ШОБ) тікелей әсер ететін негізгі өзгерістері мынадай:
- ҚҚС мөлшерлемесі 12%-дан 16%-ға дейін өсті (үкіметтің бастапқы ұсынысы 20% болған еді);
- ҚҚС төлеуші ретінде есепке тұру шегі 20 000 АЕК-тен 10 000 АЕК-ке дейін, яғни екі есе төмендеді. Бұл шамамен жылдық айналымы 39,3–43 млн теңге болатын бизнеске қатысты;
- Жеңілдетілген салық режимінің (СНР) аясы тарылып, бұл режимді қолдануға тыйым салынған қызмет түрлерінің тізіміне 800-ге жуық позиция енді;
- B2B мәмілелеріне шектеу қойылды: жеңілдетілген режимдегі ЖК-лардан сатып алынған қызмет шығындарын ірі компаниялар бұдан былай өз шегерімдеріне жатқыза алмайды. Бұл ірі бизнестің шағын мердігерлермен жұмыс істеуін тиімсіз етті;
- Прогрессивті ЖКТ енгізілді: жылдық табысы 8 500 АЕК-тен (шамамен 33 млн теңге) асатын кәсіпкерлерге 15% мөлшерлеме қолданылады.
Реформаны талқылау кезеңінде «Атамекен» ұлттық кәсіпкерлер палатасы (төралқа төрағасы Райымбек Баталов) ҚҚС-ты 20%-дан 16%-ға дейін түсіруге ықпал ете алды. Informburo.kz басылымы 2026 жылғы қаңтардағы талдауында бұны Палатаның басты лоббистік жетістігі деп бағалады. Дегенмен, B2B шектеулері мен ҚҚС шегінің төмендеуі сияқты бірқатар қатаң нормалар түпкілікті құжатта сол күйі қалды.
Негізгі талдау: 207 мың ЖК-ның жабылуы нені білдіреді?
1. Үкімет ұстанымы: «Өлі кәсіпорындардан тазару»
Премьер-Министрдің орынбасары — Ұлттық экономика министрі Серік Жұманғарин Facebook парақшасында жарияланған және БАҚ-та кең таралған мәлімдемесінде елде экономикалық дағдарыс орнады деген болжамды теріске шығарды. Министр келтірген уәждер мынаған саяды:
- 2024–2025 жылдардың І тоқсанындағы ЖК-лардың орташа жабылу көрсеткіші шамамен 104 мыңды құраған. Бұл — нарықтың табиғи нөлдік нүктесі;
- 2026 жылғы 207,9 мың көрсеткіші — базалық деңгейден шамамен 100 мыңға артық. Бұл — реформаның қосымша нарықтық әсері;
- Жабылған кәсіпкерлердің құрылымы: 39,2 мыңы өзін-өзі жұмыспен қамтығандар режиміне ауысқан; 11,8 мыңы бір мезгілде басқа компанияның басшысы болып шыққан; ал 94,2 мың ЖК 2025 жылы ешқандай кіріс декларацияламаған.
Министрдің пайымдауынша, жабылғандардың басым бөлігі — бұрыннан белсенді емес, тек «қағаз жүзінде» өмір сүрген ЖК-лар. Сондықтан олардың нарықтан кетуі елдің ЖІӨ-сіне (жалпы ішкі өніміне) ешқандай нұқсан келтірмейді.
«Күтілген көрсеткіш бұдан да жоғары — 300 мыңға дейін болады деп болжанған. Өйткені бастапқыда бизнесті бөлшектеу (дробление) мақсатында жасанды құрылған субъектілердің жойылатыны есептелді», — деді Серік Жұманғарин.
2. Бизнес-қауымдастық дабылы: «Нақты қысым басталды»
Ал кәсіпкерлер мен тәуелсіз сарапшылардың пайымы мүлдем бөлек. Қазақстан баспасөз клубында өткен конференцияда сауда, логистика, қызмет көрсету, құрылыс және креативті индустрия өкілдері B2B шектеулеріне және жеңілдетілген режимдегі ЖК-лармен серіктестік орнатуға қойылған бейресми тыйымдарға ашық қарсылық білдірді. Inbusiness.kz хабарлағандай, кәсіпкерлер бұл қатаң нормалар жүздеген мың бизнестің жабылуына, көлеңкелі нарықтың ұлғаюына және жұмыссыздықтың өсуіне әкелетінін ескерткен.
«Курсив» басылымының 2026 жылғы наурыздағы мәліметтеріне сүйенсек, тек қаңтар-ақпан айларының өзінде Қазақстанда ШОБ субъектілерінің саны 64,2 мыңға (3%-ға) азайып, 2,1 миллион компанияға дейін құлдыраған. Ең көп шығынға ірі мегаполистер ұшырады: Алматы — 15,1 мың, Астана — 6,4 мың, ал өңірлер арасында Түркістан облысы 5,8 мың кәсіпкерінен айырылды.
3. ҚҚС шегінің төмендеуі: Нарықты «жасырын тұншықтыру»
Mybuh.kz бухгалтерлік және салықтық кеңес порталының 2026 жылғы наурыздағы талдауында ең даулы мәселе ретінде ҚҚС шегінің 10 000 АЕК-ке дейін төмендеуі көрсетілген.
Қарапайым мысал: Үй жанындағы шағын азық-түлік дүкені үшін жылдық 43,2 млн теңге шегі — айына шамамен 3,6 млн теңге айналым деген сөз. Қазіргі инфляция жағдайында бұл шектен кез келген шағын бизнес жазға не күзге қарай асып кетеді де, автоматты түрде 16% ҚҚС төлеушіге айналады. Алайда, олардың негізгі жеткізушілері (көтерме базарлар, шағын фермерлер) ҚҚС төлеушісі емес. Сондықтан кәсіпкер салықты есепке шегере алмайды, нәтижесінде салық оның таза маржасынан (пайдасынан) ұсталады.
«Атамекен» ішіндегі талқылауларда бұл сценарийді «жасырын тұншықтыру» (silent strangulation) деп атады: ресми түрде бизнес ашық тұрғанымен, оның рентабельділігі нөлге немесе теріс мәнге түседі.
4. Реттеудің объективті жағы: Жасанды құрылымдардың жойылуы
Үкіметтің «300 мың кәсіпорын жабылуы мүмкін» деген болжамы негізсіз емес. LS басылымына сұхбат берген сарапшылардың бірі: «Салықтан жалтару үшін жасанды түрде бөлшектелген субъектілердің нарықтан кетуі — заңды процесс. Бұл компаниялар тек жеңілдетілген режимде қалу мақсатында ғана құрылған болатын. Жаңа кодексте бұған құқықтық саңылау қалмады», — деп атап өтті. Демек, жабылған 207 мың ЖК-ның белгілі бір бөлігі шынымен де салықты оңтайландыру үшін құрылған жасанды схемалар болғаны даусыз.
Кімдер ең көп зардап шекті?
Жабылу көрсеткіштерінің салалар бойынша таралуы әртүрлі:
- Сауда: Ең ауыр соққы алған сала. ҚҚС шегінің төмендеуі мен импорттық акциздердің өсуі бұл секторға тікелей әсер етті.
- Қызмет көрсету (Логистика, IT-аутсорсинг, креативті индустрия): B2B шектеулерінің кесірінен ірі компанияларға қызмет көрсету құқығынан айырылып жатыр.
- Өңдеу өнеркәсібі: «Атамекен» сарапшыларының айтуынша, ірі өндірушілер мен шағын мердігерлер арасындағы серіктестік тізбегі үзіліп, шығындар өнім құнына қосылуда. Бұл отандық өнімнің бәсекеге қабілеттілігін төмендетеді.
- Ауыл шаруашылығы: «Курсив» мәліметтері бойынша, бір жыл ішінде елде 20 мыңға жуық шаруа қожалығы қызметін тоқтатқан.
Айта кетерлігі, заңды тұлғалардың саны азайған жоқ. 2026 жылдың І тоқсанында 10,3 мың жаңа ЖШС (Жауапкершілігі шектеулі серіктестік) тіркеліп, заңды тұлғалардың жалпы саны 584 093-ке жетті. Бұл нарықта құрылымдық трансформация жүріп жатқанын растайды: ЖК форматынан ЖШС-ға өте алатын ірілеу бизнес жаңа жағдайға бейімделді, ал оған қауқарсыз шағын кәсіп иелері нарықтан шығып қалды.
Әлеуметтік-экономикалық салдары
| Талдау бағыты | Оң тұстары мен үміттер | Теріс салдары мен тәуекелдер |
| Тұтынушылар мен Халық үшін | • Бюджет түсімдерінің артуы әлеуметтік бағдарламаларды толық қаржыландыруға жол ашады. • Салықтық әкімшілендіру (электронды шот-фактуралар, e-Tamga жүйесі) нарықты ашық етеді. | • ҚҚС-тың 16%-ға өсуі тауар бағасына әсер етіп, инфляцияны тудырады. • Мегаполистерде 21 мыңнан астам кәсіпкердің жойылуы — мыңдаған отбасының табыссыз қалуы. |
| Мемлекет пен Экономика үшін | • «Қағаздағы» белсенді емес кәсіпорындардан тазару статистиканың шынайылығын арттырады. • Көлеңкелі мәмілелер қысқарады. | • Кәсіпкерлердің бір бөлігі салық төлеуден бас тартып, мүлдем көлеңкелі нарыққа (қолма-қол есеп айырысуға) өтеді. • Жабылған бизнес салдарынан пайда болатын әлеуметтік шығындар мемлекет иығына түседі. |
«Финам» қаржы тобының сараптамасына сүйенсек, 2026 жылы ШОБ секторындағы компаниялардың 30%-ға жуығы жабылу қаупінің алдында тұр. Қазақстан үшін бұл сценарий «Атамекеннің» кейбір жеңілдіктерге қол жеткізуінің арқасында жұмсақ өтуі мүмкін, бірақ негізгі тренд айқын: шағын бизнес ландшафты түбегейлі қайта пішілуде.
Қорытынды: Нарыққа қажетті қадамдар қандай?
207 мың ЖК-ның жабылуы — біржақты баға беруге келмейтін күрделі статистика. Бұл көрсеткіш бір мезгілде үкімет реформасының нәтижесін, көпжылдық құрылымдық бұрмалаулардың (жасанды бөлшектеудің) жойылғанын және шынайы шағын бизнестің жаңа кодекс аясында қысымға ұшырағанын көрсетеді.
Экономикалық теңгерімді сақтау және бизнес-климатты сақтап қалу үшін мемлекет тарапынан мынадай қадамдар жасалуы қажет:
- ҚҚС шегін кезең-кезеңімен төмендету: Шекті бірден 50%-ға қысқартпай, 2-3 жылға созу кәсіпкерлерге инфляция жағдайында жаңа ережеге бейімделуге уақыт берер еді.
- B2B шектеулерін қайта қарау: Ірі кәсіпорындар мен шағын мердігерлер арасындағы табиғи экономикалық байланысты жасанды түрде үзу отандық өндіріске үлкен соққы болып тиюде.
- Аймақтық дифференциация енгізу: Алматы сияқты алып мегаполис пен шағын ауылдық округтегі бизнеске бірдей салықтық шек қолдану әділетсіз. Жергілікті органдарға салық мөлшерлемесін аймақ ерекшелігіне қарай ±50% диапазонында икемдеу құқығын кеңінен беру керек.
- Мониторинг пен ашықтық: Ұлттық статистика бюросы мен «Атамекен» палатасы тоқсан сайын бірлескен ашық есеп ұсынуы тиіс. Бұл үкіметтің «бизнесті тазалау» нарративі мен кәсіпкерлердің дабылының қайсысы шынайы екенін нақты деректермен дәлелдеуге көмектеседі.
Қазіргі таңда бір нәрсе анық: 207 мың ЖК-ның бір бөлігі — жасанды схемалардан тазару болса, екінші бөлігі — шынайы бизнестің нарықтан ығысуы. Олардың нақты арақатынасы алдағы тоқсандарда белгілі болады. 2026 жыл Қазақстан үшін бюджет мүддесі мен бизнес еркіндігі арасындағы алтын теңдікті іздеу жылы ретінде тарихқа енбек.
Фотоны ЖИ жасады
