Дәрігер мәртебесі: депутат Медеуова бастамасына сарапшылар пікірі

Фото: Pixabay

Құрылтай депутаты Дана Медеуова «Медицина қызметкерлерінің кәсіби мәртебесі және қызметінің кепілдіктері туралы» жеке заң жобасын бастамалауға ниетті екенін мәлімдеді. Депутаттық сауалды ол 30 қыркүйекте Құрылтай отырысында көтерді. Сарапшылар бұл бастаманы медицина саласының ішкі мәселесі емес, әр азаматтың алатын медициналық көмек сапасына тікелей қатысты мәселе деп бағалайды, деп хабарлайды Qazaqtoday.info ақпарат порталы.

Депутат не ұсынды

Медеуованың пікірінше, дәрігер мәртебесін тек әлеуметтік әділдік тұрғысынан емес, биологиялық және ұлттық қауіпсіздік мәселесі ретінде қарау керек. Ол Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев медицина қызметкерлерінің мәртебесін көтеруді мемлекеттік саясаттың басым бағыты ретінде айқындап келгенін еске салды.

«Пандемия денсаулық сақтау жүйесінің тұрақтылығы тек медициналық жабдық пен дәрі-дәрмекке ғана байланысты емес екенін көрсетті. Ең бастысы — медицина кадрлары», — деді депутат.

Депутат жүйелі шешімді қажет ететін төрт бағытты атады:

1. Еңбекақы жүйесін жетілдіру — ол икемді болып, дәрігердің біліктілігін ескеруі тиіс.
2. Бюрократиялық жүктемеден босату — «Дәрігер емдеуі керек, шексіз есеп толтырмауы керек».
3. «Дәрігер» және «врач» атауларын заңмен қорғау — бұл атауларды тек медициналық білімі, расталған біліктілігі және кәсіби қызметке құқығы бар мамандар ғана қолдана алуы тиіс.
4. Кадр тапшылығын объективті бағалау — жаңа мамандарды тарту ғана емес, жүйеде жұмыс істеп жүрген дәрігерлерді сақтап қалу.

Бұған қоса, Медеуова ұлттық қауіпсіздікке төнген қатер жағдайында дәрігердің кәсіби шешімдерін құқықтық қорғауды және оған нақты өкілеттік беруді талап етті.

«Білікті дәрігерді дайындауға шамамен он жыл кетеді, ал жетілмеген жүйе дайын маманды бір-ақ күнде жоғалтуы мүмкін», — деп атап өтті ол.

«Біздің міндетіміз — дәрігерлер төмен жалақы себебінен кәсіптен кетпей, азаматтардың игілігі үшін жұмыс істей беруіне жағдай жасау».

Мәселе қаншалықты өткір: ресми цифрлар

Денсаулық сақтау министрлігінің дерегі бойынша, 2026 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша елде дәрігерлерге қосымша қажеттілік 3 869,5 штат бірлігін құрайды. Екі жылда бұл көрсеткіш 994 бірлікке азайған: 2024 жылдың басында 4 863,75 еді.

Алайда тапшылық аймақтар бойынша біркелкі емес. Ең көп бос орын ірі қалаларда:
Аймақ

Дәрігер тапшылығы, штат бірлігі

Астана

801,25

Алматы

439,75

Маңғыстау облысы

270,5

Ақмола облысы

259

Солтүстік Қазақстан облысы

248,25

Түркістан облысы

233,25

Жетісу облысы

215,25

Мамандықтар бойынша ең үлкен тапшылық бастапқы буында: терапевтер (262,25), жалпы практика дәрігерлері (258,75), сәулелік диагностика дәрігерлері (222,75), хирургтар (175,5), анестезиолог-реаниматологтар (173,5), педиатрлар (151,75). Яғни адамдар күнде баратын емханаларда дәрігер жетіспейді.

Бұл ресми бос орындар саны. Министрліктің өзі 2026 жылы маусымда ресурстарды басқарудың цифрлық жүйесі «нақты қажеттілікті» әлдеқайда жоғары — 23 161 дәрігер ставкасы және 22 649 орта медицина қызметкері ставкасы деңгейінде анықтағанын хабарлады. Екі цифрдың арасындағы алшақтық — Медеуова айтқан «тапшылықты объективті бағалау» қажеттігінің дәлелі.

Екінші қауіпті үрдіс — кадрлардың қартаюы. Минздрав дерегі бойынша, елдегі дәрігерлердің 22 пайызы зейнет және зейнет алды жасында. Медициналық жоғары оқу орындары жыл сайын 10 мыңнан астам маман шығарғанымен, тапшылық сақталып отыр — демек мәселе дайындауда ғана емес, жүйеде ұстап қалуда.

2026 жылы 5 951 жас маман денсаулық сақтау ұйымдарына бөлінді, оның 1 736-сы (29,2%) ауылдық елді мекендерге жіберілді. Тапшы мамандық иелеріне ауылға кем дегенде бес жылға көшкенде жергілікті бюджеттен бір жолғы 100 ЕЖМ (8,5 млн теңге) төленеді.

Сарапшылар не дейді

Орал Оспанов, хирург: «Дәрігер өзін алдын ала кінәлі сезінеді»

«Астана медицина университеті» ғылыми-білім беру хирургия орталығының бас ғылыми қызметкері, 30 жылдық тәжірибесі бар жоғары санатты хирург Орал Оспанов бастаманы қолдайды. Оның айтуынша, бүгінде медицина қызметкерлерінің құқықтары мен міндеттері әртүрлі нормаларда шашырап жатыр, ал жеке заң оларды жүйелеуге мүмкіндік береді.
«Жеке құжатта кәсіби кепілдіктерді жүйелі түрде бекітуге болар еді: дәрігердің клиникалық дербестігі, негізсіз қысымнан қорғау, дәрігерлік қателіктерді қараудың түсінікті тәртібі, қауіпсіз еңбек жағдайына құқық, зорлық-зомбылық пен қорлаудан қорғау, кәсіби қауымдастықтың шешім қабылдауға қатысуы», — дейді ол.

Дәрігерге лайықты жалақыдан басқа не жетіспейді деген сұраққа Оспанов ең алдымен құқықтық және кәсіби қорғалу сезімін атады:

«Дәрігер науқастың, әкімшіліктің және бақылаушы органдардың арасында қалып қояды. Одан нәтиже талап етеді, бірақ жеткілікті уақыт, ресурс пен өкілеттік бере бермейді. Ал жанжал туындаса, ол мән-жай объективті қаралмай тұрып-ақ өзін алдын ала кінәлі сезінеді».

Бюрократия туралы хирург нақты бағасын береді: көптеген дәрігерде құжат толтыру, жазбаларды қайталау, есеп, келісу және ақпараттық жүйелермен жұмыс жұмыс уақытының кем дегенде төрттен бірін алады, кейбір бөлімшелерде одан да көп. Оның сөзінше, медициналық құжаттама өз-өзінен қажет, мәселе дәрігер бір ақпаратты бірнеше формаға қайта-қайта енгізгенде және шешім қабылдауға пайдаланылмайтын есептер дайындағанда басталады.

Денсаулық сақтау министрлігі бастаманы қолдады

2 қазанда Медеуованың бастамасымен «Медицина қызметкерінің кәсіби мәртебесі — ұлттық қауіпсіздік факторы» тақырыбында дөңгелек үстел өтті. Оған Президенттің әлеуметтік мәселелер жөніндегі кеңесшісі Алексей Цой, Денсаулық сақтау министрінің бірінші орынбасары Тимур Сұлтанғазиев, Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің бірінші орынбасары Ербол Тұяқбаев, Ұлттық экономика вице-министрі Асан Дәрбаев және Әділет вице-министрі Даниель Ваисов қатысты.

Тимур Сұлтанғазиев министрліктің бастаманы қолдайтынын мәлімдеді. Оның айтуынша, одан әрі реттеу медицина қызметкерінің нақты құқықтары мен міндеттерін, пәрменді құқықтық және физикалық қорғауды, кәсіби жауапкершіліктің түсінікті шекарасын, лайықты еңбек жағдайы мен әлеуметтік кепілдіктерді қамтуы тиіс.

Диляра Қайдарова: «Мықты дәрігер мықты білім жүйесінен басталады»

С. Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университетінің бірінші проректоры Диляра Қайдарова кадр даярлауды жеке бағыт ретінде бөліп көрсетті:

«Мықты дәрігер мықты медициналық білім жүйесінен басталады. Сондықтан медицина қызметкерін қорғау медицина университетінің қабырғасынан — даярлау сапасынан, оқытушының лайықты еңбек жағдайынан, заманауи клиникалық базадан және жас маманның түсінікті кәсіби траекториясынан басталуы керек».

Кәсіби қауымдастық пен кәсіподақ ұстанымы

Ұлттық медициналық қауымдастықтың президенті Салтанат Мамырова медицина қызметкерлерінің кәсіби мәртебесін медициналық кәсібиліктің халықаралық қағидаттарын ескере отырып қарауды ұсынды. «SENIM» жергілікті кәсіподағының төрағасы Серік Кәкенов медициналық оқиғалар кезінде дәрігерді қорғауға тоқталып, «әділ мәдениет» (just culture) қағидатын заңда бекітуді ұсынды — бұл қателікті жазалау емес, себебін талдап, жүйені түзету тәсілі.

Дәрігерге жақсы болса — науқасқа жақсы

Бастаманы медицина саласының «өз мүддесі» деп қабылдау қате. Дөңгелек үстел қатысушылары атап өткендей, кәсіби мәртебені нығайтудың түпкі мақсаты — медициналық көмек сапасын арттыру және азаматтардың денсаулығын сақтау.

Бұл байланыс қалай жұмыс істейді?

Дәрігер жетіспесе — кезек ұзарады. Еуразиялық аймақтағы салыстырмалы деректер бойынша Қазақстанда 10 мың тұрғынға шамамен 28 дәрігер келеді (2026 жылдың бірінші тоқсанында көрсеткіш 28,2-ден 27,9-ға түскен), ал Беларусьте — 47,2, Ресейде — 51,1. Әр кеткен дәрігер — емханада ұзарған кезек және науқасқа бөлінетін минуттардың азаюы.

Қорғалмаған дәрігер — тәуекелден қашатын дәрігер. Хирург Орал Оспанов айтқандай, құқықтық қорғаусыз маман кез келген жанжалда өзін «алдын ала кінәлі» сезінеді. Мұндай жағдайда дәрігер күрделі, бірақ қажетті шешім қабылдаудан гөрі «қауіпсіз» жолды таңдауға бейім болады. Қателікті жазалаудың орнына себебін талдайтын «әділ мәдениет» қағидаты дәл осы мәселені шешуге бағытталған.

Қағаз толтырған уақыт — науқастан ұрланған уақыт. Жұмыс уақытының кем дегенде төрттен бірі бюрократияға кетсе, бұл әр төртінші науқасқа дәрігердің уақыты жетпейді деген сөз. Есептілікті қысқарту — дәрігерге жеңілдік емес, науқасқа қайтарылған уақыт.

Он жыл даярлау — бір күнде жоғалту. Мемлекет бір дәрігерді даярлауға шамамен он жыл және грант қаражатын жұмсайды. Ауылға көшкен маманға 8,5 млн теңге, жас маманға 432 500 теңге көтерме жәрдемақы және 10,8 млн теңгеге дейін тұрғын үй несиесі беріледі. Егер дәрігер төмен жалақы мен қорғалмағандықтан кәсіптен кетсе, бұл инвестицияның бәрі жоғалады. Демек, мәртебені көтеру — жаңа шығын емес, бұрынғы инвестицияны сақтау.

Сондықтан мәселе бір кәсіпке артықшылық беру туралы емес. Әр азамат пайдаланатын жүйені нығайту туралы. Формула қарапайым: дәрігерге жақсы — науқасқа жақсы.

Әрі қарай не болады

Дөңгелек үстелде түскен ұсыныстар жинақталып, заң жобасы бойынша жұмыс тобының қарауына беріледі. Медеуованың айтуынша, «барлық сындарлы ұсыныстар заң жобасын дайындауда ескеріледі». Заң жобасының мәтіні мен Құрылтайға енгізу мерзімі әзірге жарияланған жоқ.

Заңның нақты нәтиже беруі үш шарттан тәуелді. Біріншіден, «мәртебе» декларация деңгейінде қалмай, еңбекақы, жүктеме нормасы және құқықтық қорғау тетіктеріне айналуы тиіс. Екіншіден, кадр тапшылығының нақты ауқымы — ресми 3 870 ставка ма, әлде цифрлық жүйе көрсеткен 23 мың ба — анықталып, саясат соған негізделуі керек. Үшіншіден, қазіргі қолдау шаралары министрліктің өзі мойындағандай, барлық аймақта бірдей белсенді іске аспай отыр, сондықтан жаңа заң аймақтық орындалуды бақылау тетігін қамтуы қажет.