Кеңседен басталған қысқарту: жасанды интеллект Қазақстанда бірінші кімнің жұмысын алады?

Сол мамандар — енді сұраққа өздері жауап бермейді, жасанды интеллект берген жауаптарды тексереді. «Жұмыс қалды, бірақ ол басқаша болып кетті», — дейді ол. Дәл осы деталь — жұмыстың жоғалуы емес, өзгеруі — қазір Қазақстан еңбек нарығында жүріп жатқан үлкен ауысудың кілті. 2026 жылдың шілдесінде елде жасанды интеллект салдарынан алғашқы жаппай қысқартулар басталды: «Қазақстан темір жолы», KEGOC, «Самрук-Энерго», «ҚазМұнайГаз» бен «Қазпошта» әкімшілік қызметкерлерін қысқарта бастады. Бір ғана ҚТЖ-да еңбекақы қорынан үнемделетін сома жылына 2,2 миллиард теңге деп бағаланды. Бірақ бір қызығы — өндірістік персонал бұл өзгерістерге дерлік ілінбеді. Сұрақ енді абстрактілі емес, нақты: жасанды интеллект Қазақстанда алдымен нақ кімнің жұмысын алады, ал кім қауіптен тыс қалады? Бұл туралы Qazaqtoday порталы зерттеп көрді.

Қазақстан не үшін ерекше?

Жасанды интеллекттің еңбек нарығына әсері — жаһандық құбылыс. Бірақ Қазақстанның жағдайы Батыс елдерінен түбегейлі өзгеше, оны түсінбей тұрып, дұрыс қорытынды жасау мүмкін емес.

Inbusiness.kz талдамасы бұл айырмашылықты дәл көрсетеді: «Германия немесе Францияда жасанды интеллект қаныққан еңбек нарығында жұмысбастылыққа төнген қауіп ретінде қабылданады. Қазақстанда — басқаша: өнеркәсіп пен агросектор кадрлардың созылмалы тапшылығын бастан кешуде».

Бұл — маңызды нюанс. Батыс елдерінде жұмыс орындары жеткілікті, тіпті артық, сондықтан ЖИ жұмыссыздық тудырады деп қорқады. Қазақстанда керісінше — көптеген салада, әсіресе өндіріс пен ауыл шаруашылығында, керісінше жұмысшы жетіспейді. Сондықтан мұнда ЖИ жаппай жұмыссыздық емес, көбіне жұмыстың сипатын өзгерту рөлін атқаруы мүмкін.

Қазақстан бұл мәселені мұқият зерттеп жатыр. Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі Асқарбек Ертаев Еуразиялық экономикалық форумда елдегі барлық 9,2 миллион жұмыспен қамтылған азаматты, 1 278 кәсіптік топты қамтыған ауқымды талдау нәтижесін ұсынды. Барлық кәсіп ЖИ әсеріне қарай 2035 жылға дейін бес топқа бөлінді. Ал қорытынды — жаппай жұмыс орнының жоғалуын күткендер үшін күтпеген болды.

Негізгі талдау: нақты сандар мен хронология

1. Толық жойылатындар: 0,5% немесе 49 мың адам

Ертаев ұсынған талдаудың ең бас нәтижесі — толық автоматтандыруға ұшырайтын кәсіптер саны күткеннен әлдеқайда аз. Еңбек бағдарламаларын дамыту орталығының деректері бойынша:

• 9,2 миллион жұмыспен қамтылғанның ішінде тек 0,5%-ы толық жойылу қаупінде — бұл шамамен 48,6-49 мың адам;
• Толық автоматтандыруға ұшырайтыны — небәрі 14 кәсіп;
• Оларға пошта байланысының операторлары, есепші-кассирлер, деректерді қолмен жинайтын мамандар кіреді.

LS басылымына министрлік нақтылағандай, GPT сынды жүйелер мен дауыстық ЖИ-боттар байланыс орталығы операторларын, корректорларды, стенографистерді, мәтін терушілер мен деректер енгізу қызметкерлерін толық алмастырады. Ал банктерде бұл процесс қазірдің өзінде жүріп жатыр — адамдар тек стандартты емес жағдайларға ғана қосылады.

2. Айтарлықтай қысқаратындар: 4% немесе 362 мың адам

Екінші, әлдеқайда үлкен топ — толық жойылмайтын, бірақ айтарлықтай қысқаратын кәсіптер:

• 4% жұмыскер, яғни шамамен 362 мың адам, күнделікті қайталанатын міндеттердің автоматтандырылуынан қысқаруға тап болуы мүмкін;
• Тағы 46 кәсіп едәуір қысқарады;
• Sputnik Қазақстан деректері бойынша, бұл ең айқын түрде қаржы мен сақтандыру саласын қамтиды.

Дәл осы жерде бірінші зардап шегетін сектор айқындалады. Мадина мысалындағыдай, банк саласы — ЖИ-дің Қазақстандағы алғашқы әрі ең белсенді полигоны. Байланыс орталықтары, деректер енгізу, бастапқы бухгалтерлік есеп — бұлардың бәрі қаржы секторында шоғырланған.

3. Әсер тимейтіндер: жартысынан көбі — 4,8 миллион адам

Ең маңызды әрі жұбаныш беретін дерек — еңбек нарығының жартысынан көбі ЖИ-дің елеулі әсерінен тыс қалады:

• 4,8 миллион адам (нарықтың жартысынан астамы) 2035 жылға дейін ЖИ-дің айтарлықтай ықпалынан тыс болады.

Бұл — негізінен физикалық еңбек. Inbusiness.kz атап өткендей, генеративтік ЖИ дене еңбегіне байланысты кәсіптерге әлдеқайда аз әсер етеді. Себебі қарапайым: адамды жалдау әлі де қымбат жабдық сатып алудан арзан.

4. Қазақстандағы алғашқы нақты қысқартулар

Теория 2026 жылдың шілдесінде тәжірибеге айналды. «Новый Вестник» пен Inbusiness.kz хабарлағандай, ұлттық компаниялар әкімшілік персоналды қысқарта бастады:

• «Қазақстан темір жолы» (ҚТЖ): еңбекақы қорынан жылдық үнем — 2,2 миллиард теңге;
• Қысқартулар KEGOC, «Самрук-Энерго», «ҚазМұнайГаз», «Қазпошта» сынды компанияларды да қамтыды;
• Маңызды тұс: өндірістік персонал көп жағдайда өзгеріссіз қалды.

«Қазақтелеком» өз жоспарын нақты айтты: компания шамамен 8 мың монтёр, кабельші және басқа да жұмысшы мамандықтарын сақтап қалмақ. «Қазақтелеком» басшысы Бағдат Мусиннің сөзінше, олардың жұмысын әзірге бағдарлама немесе робот толық алмастыра алмайды.

Мусин Paryz NEF 2026 форумында тіпті парадоксалды ой айтты: «Бізді бұрын: нашар оқысаң, сантехник боласың деп қорқытатын. Ал қазір ауысу болды. Дәл қолымен жұмыс істей алатындардың миллионер болуға негізі көбірек». Бұл — еңбек нарығының жаңа логикасы: физикалық шеберлік — енді осалдық емес, керісінше, артықшылық.

5. Жалдау саясаты да өзгеруде

ЖИ әсері тек тікелей қысқартумен шектелмейді. Ол жалдау саясатын да өзгертеді. Forbes Kazakhstan келтірген ANCOR Central Asia сауалнамасы бойынша, 2026 жылы компаниялардың 63%-ы тек нүктелік жалдау жүргізуді, яғни тек ең маңызды позицияларды ғана жабуды жоспарлаған. Бұл — жасырын әсер: жаңа жұмыс орындары ашылмайды, ал бұл әсіресе нарыққа жаңа кіретін жастарға ауыр тиеді.

Кім бірінші зардап шегеді? Нақты хронология

Барлық деректерді жинақтап, Қазақстандағы ЖИ әсерінің секторлық хронологиясын былайша құруға болады:

Бірінші толқын (қазірдің өзінде жүріп жатыр):

• Банк пен қаржы секторының байланыс орталығы операторлары;
• Деректер енгізу қызметкерлері, мәтін терушілер;
• Бастапқы деңгейдегі бухгалтерлер мен кассирлер;
• Ұлттық компаниялардың әкімшілік персоналы;
• Корректорлар, стенографистер, стандартты аудармашылар.

Екінші толқын (жақын жылдары):

• Пошта байланысының операторлары;
• Орта буын менеджерлері (әсіресе есеп-қисаппен айналысатын);
• Шаблонды мәтін жазатын копирайтерлер, контент-менеджерлер;
• Бастапқы деңгейдегі заң ассистенттері.

Қауіптен тыс аймақ:

• Физикалық еңбек: монтёрлар, кабельшілер, өндіріс жұмысшылары;
• Ауыл шаруашылығы қызметкерлері;
• Жоғары білікті, стандартты емес шешім қабылдайтын мамандар;
• Адами байланыс пен эмпатия қажет ететін кәсіптер.

Мұнда бір заңдылық айқын: ЖИ ең алдымен қайталанатын, дене еңбегіне жатпайтын, кеңседе отырып істелетін жұмысты алады. Ал бұл — дәл Қазақстанның қалалық орта класының негізі.

Қазақстанның жауабы: болжамдық жұмыспен қамту

Қазақстан бұл ауысуға енжар қарамай отыр. Ертаев Еуразиялық экономикалық форумда жасанды интеллектке негізделген еңбек нарығын басқарудың кешенді моделін ұсынды. Оның мүмкіндіктері:

• ЖИ бос жұмыс орнын екі секундта таңдайды;
• Жүйе 600 мың жұмыссызды қамтыды;
• Елдегі барлық 9,2 миллион жұмыспен қамтылғанды талдады;
• Келесі қадам — болжамдық жұмыспен қамту қызметі, ол адам жұмысынан айырылғанға дейін оған жаңа жұмыс ұсынады.

Идея озық: адам жұмысынан айырылған сәтте емес, оған дейін — жүйе оған балама ұсынады. Бұл — реактивті емес, проактивті модель. Бірақ оның нақты тиімділігі — әлі тексерілмеген.

Дүниежүзілік контекст: тренд ортақ

Қазақстандық сурет жаһандық трендтің бір бөлігі. Microsoft, Anthropic және Дүниежүзілік экономикалық форум зерттеулері нақты кәсіптерді атайды, олар 2027-2028 жылдарға қарай жойылады немесе күрт қысқарады. Microsoft-тың 200 мың диалогты талдауы бойынша, ең осал кәсіптердің басында — аудармашылар тұр, өйткені нейрожелілер қазірдің өзінде ондаған тілде нақты уақытта аударады.

Ресейдегі ИМЭМО РАН сарапшысы Наталья Ромашкина да ұқсас тізім берді: «Бірінші кезекте кассирлер, байланыс орталығы операторлары, жүргізушілер, өндіріс желісінің операторлары, фармацевтер, аудармашылар, бухгалтерлер, банк қызметкерлері мен түрлі салалардағы бастапқы және орта буын менеджерлері алмастырылады». Тізім — Қазақстандық талдаумен дерлік бірдей.

Бірақ бір айырмашылық бар. Ресейде ірі банктерде чат-боттар негізгі сұраныс ағынын өңдейді, тірі оператор тек стандартты емес жағдайда қосылады. Дәл осы модель енді Қазақстан банктерінде де қалыптасуда. Айырмашылық — тек ауқым мен жылдамдықта.

Салдар мен болжам

Қарапайым қазақстандыққа әсері

Қысқа мерзімде:

• Банк, қаржы, сақтандыру саласындағы кеңсе қызметкерлері ең бірінші қысымда;
• Жұмыс жоғалмайды, бірақ өзгереді: Мадина мысалындағыдай — «оператордан» «чат-бот кураторына» айналу;
• Ұлттық компаниялардың әкімшілік персоналы қысқаруда.

Орта мерзімде:

• Жаңа жұмыс орындарының азаюы — 63% компания тек нүктелік жалдау жасайды. Бұл жастарға ауыр тиеді;
• Қайта оқыту қажеттілігі артады — бір адам өмір бойы 2-5 рет мамандық ауыстыруы — жаңа норма;
• Физикалық еңбек мамандықтарының құны артады.

Ұзақ мерзімде:

• Еңбек нарығының поляризациясы: жоғары білікті ЖИ мамандары мен физикалық еңбек шеберлері ұтады, ортадағы кеңсе қызметкерлері қысымда;
• Білім беру жүйесіне қысым: қазіргі бағдарламалар ескіру қаупінде.

Сценарийлер

• Оптимистік: Қазақстан кадр тапшылығын ЖИ арқылы жабады, қысқарған кеңсе қызметкерлерін қайта оқытып, тапшы салаларға (өндіріс, IT) бағыттайды. Болжамдық жұмыспен қамту жүйесі жұмыс істейді;
• Бейтарап: қысқартулар баяу, нүктелік жүреді, көпшілік жұмыс «трансформацияланады», жаппай жұмыссыздық болмайды;
• Кері: қайта оқыту жүйесі әлсіз болып, қысқарған 362 мың адам жаңа дағдыларсыз қалады, әлеуметтік теңсіздік тереңдейді.

Жойылу емес, ауысу

Жасанды интеллект Қазақстанда бірінші кезекте нақты бір топты — банк, қаржы, сақтандыру саласындағы кеңсе қызметкерлерін, байланыс орталығы операторларын, деректер енгізушілерді, бастапқы бухгалтерлерді — қысымға алады. Ал физикалық еңбек мамандары, өндіріс жұмысшылары, ауыл шаруашылығы қызметкерлері — әзірге қауіптен тыс. Бұл — Батыстан түбегейлі өзгеше сурет, өйткені Қазақстанда мәселе жұмыс орнының артықтығында емес, көптеген салада оның тапшылығында.

Шынайы дайындық үшін мыналар қажет:

• Ауқымды қайта оқыту жүйесі: қысқаруға ұшырайтын 362 мың адамды жаңа дағдыларға үйрету — мемлекеттің басты міндеті. Бос орындарды жабу үшін оларды тапшы салаларға бағыттау;
• Болжамдық жұмыспен қамтуды нақты іске асыру: Ертаев ұсынған модель декларация деңгейінде қалмай, шынайы жұмыс істеуі керек;
• Жастарға назар: 63% нүктелік жалдау — нарыққа жаңа кіретін жастар үшін ауыр. Оларға бастапқы жұмыс орындарын ашу — бөлек саясат;
• Физикалық еңбектің мәртебесін көтеру: Бағдат Мусин айтқандай, «қолымен жұмыс істей алатындар» — енді осал емес, керісінше сұранысқа ие. Бұл бағытта кәсіптік білім беруді дамыту қажет;
• Адами дағдыларды дамыту: креативтілік, эмпатия, стандартты емес шешім қабылдау — ЖИ қол жетпейтін салалар. Білім жүйесі осы бағытта қайта құрылуы тиіс;
• ЖИ құралдарын меңгеру: сарапшылар кеңесі бірауыздан — жеңіске ЖИ-мен бәсекелесетіндер емес, оны құрал ретінде пайдаланатындар жетеді.

Курсив келтірген Алия Оразымбетованың тарихы осының нақты мысалы: неміс пен қытай тілінің бұрынғы аудармашысы енді цифрлық жобалармен және ЖИ құралдарымен айналысады. Ол жойылған кәсіптен қашпай, оны жаңа мамандыққа айналдырды.

Мадина да, Алия да, ҚТЖ-ның қысқартылған әкімшілік қызметкерлері де — бір үлкен ауысудың куәгерлері. Бұл ауысудың мәні — жаппай жұмыссыздық емес, жұмыстың табиғатының өзгеруі. Жасанды интеллект кәсіпті түгел жоймайды — ол кәсіптің қайталанатын, механикалық бөлігін алады. Ал қалатыны — талдай алатын, стандартты емес шешім қабылдай алатын, нәтиже үшін жауап бере алатын адам.

Сондықтан басты сұрақ «ЖИ менің жұмысымды ала ма?» емес. Дұрыс сұрақ — «мен ЖИ-мен бірге жұмыс істей аламын ба?» Бұл сұраққа жауап беру — техникалық емес, стратегиялық таңдау. Ал Қазақстан үшін ол — 362 мың адамның, олардың отбасыларының, түптеп келгенде бүкіл еңбек нарығының болашағын анықтайтын таңдау. Уақыт бар, бірақ ол — 2035 жылға дейінгі он жыл ғана. Бұл он жылды қалай пайдалану — қазір қабылданатын шешімдерге байланысты.

Суретті ЖИ жасады