2026 жылдың сәуір айында «Қазақстан темір жолы» (ҚТЖ) ұлттық компаниясы Лондон, Алматы және Астана халықаралық қор биржаларында 1 миллиард доллар көлемінде еурооблигация (еуробонд) орналастырды. Нарықтағы сұраныс эмиссия көлемінен төрт есеге дерлік асып түсіп, 3,9 миллиард долларға жетті. Сырт көзге бұл — үлкен қаржылық табыс. Алайда, егер бір ұлттық компанияның жеке эмиссиясы Қазақстан Қаржы министрлігінің суверенді орналастыруынан арзанға түссе (ҚТЖ — 5,375% кірістілікпен, ал Қаржы министрлігі — 6%-дан жоғары), бұл мүлдем басқа макроэкономикалық шындықты аңғартады: халықаралық инвесторлар үшін Қазақстанның ұлттық компаниялары мемлекеттік қарызға қарағанда тәуекелі төменірек нысан ретінде көрінеді.
Сонымен қатар, елдегі мемлекеттік бюджет тапшылығы 2023 жылдан 2026 жылға дейінгі аралықта 1,5 есеге артып, 3,1 триллионнан 4,6 триллион теңгеге дейін өсті. Ұлттық қордан жыл сайын алынатын трансферттер көлемі тұрақты түрде 5 триллион теңге төңірегінде қалып отыр. Ал жалпы сыртқы қарыз 172,8 миллиард долларға жетіп, ЖІӨ-нің 59,2%-ын құрады. Осы орайда қарапайым, бірақ салмақты сұрақ туындайды: Қазақстанның фискалдық жүйесі халықаралық стандарттарға сай ма, әлде терең құрылымдық дағдарыстың алдында тұрмыз ба?
Қазақстан сыртқы қарызының тарихи серпіні
Ұлттық банктің ресми деректеріне сүйенсек, 2025 жылдың қыркүйек айының соңында Қазақстан Республикасының жалпы сыртқы қарызы 172,8 миллиард долларға жетті (ЖІӨ-нің 59,2%-ы). Бұл — ел тарихындағы ең жоғары көрсеткіш.
Қазақстанның қарыз құрылымы:
- Жеке сектор: Жалпы сыртқы қарыздың басым бөлігі — компанияаралық берешек (ірі трансұлттық мұнай-газ инвесторларының Қазақстандағы еншілес кәсіпорындарына салған қаржылық міндеттемелері).
- Мемлекеттік сектор және квазимемлекеттік компаниялар: Соңғы екі жылда айқын өсу үрдісі байқалады.
- Тікелей үкіметтік қарыз: ЖІӨ-нің шамамен 20%-ы деңгейінде. Қаржы министрлігінің мәліметінше, бұл заңмен бекітілген 32%-дық критикалық шектен аспаған.
Дегенмен, маңызды нюанс басқада жатыр: соңғы 3 жылда халықаралық нарықтарда еуробонд эмиссияларын шығару үрдісі айтарлықтай жеделдеді:
- 2025 жылғы маусым: Қаржы министрлігі Лондон қор биржасында 2,5 миллиард доллар еурооблигация орналастырды. Сұраныс ұсыныстан 2 есе асып түсті.
- 2025 жылғы қазан: Қаржы министрлігі 4,412% сыйақы мөлшерлемесімен 5 жылдық суверенді еуробондтар нарығынан 1,5 миллиард доллар тартты.
- 2026 жылғы сәуір: «Қазақстан темір жолы» (ҚТЖ) әрқайсысы 500 миллион доллардан тұратын екі траншпен жалпы көлемі 1 миллиард доллар қарыз алды.
- 2026 жылғы шілде (жоспар): Қаржы министрлігі Қытайдың ішкі нарығында 1,9% мөлшерлемесімен 3,4 миллиард юань (шамамен 470 миллион доллар) көлемінде «панда-бондтар» орналастыруды көздеп отыр.
Тек соңғы екі жылдың ішінде ғана суверенді деңгейде Қазақстан халықаралық нарықтардан 5 миллиард доллардан астам жаңа қарыз тартты. Бұл — мемлекеттің фискалдық жүйесін қолдап отырған жасырын, бірақ тұрақты сценарий.
Негізгі талдау: Фискалдық жүйенің 4 фундаменталды механизмі
1. Бюджет тапшылығы — Жүйелі құбылыс
Қазақстан Республикасының 2026–2028 жылдарға арналған республикалық бюджет туралы Заңына сәйкес негізгі параметрлер мынадай:
- 2026 жылғы жалпы кірістер — 22,8 трлн теңге;
- 2026 жылғы жалпы шығыстар — 27,4 трлн теңге;
- Таза бюджет тапшылығы — 4,6 трлн теңге (ЖІӨ-нің 2,5%-ы);
- Мұнай-газ кірістерін есепке алмағандағы мұнайсыз тапшылық — 9,1 трлн теңге (ЖІӨ-нің 4,9%-ы).
Сарапшылардың байламы бойынша, бюджет тапшылығының 2023 жылғы 3,1 триллионнан 2026 жылы 4,6 триллион теңгеге дейін 1,5 есе өсуі — кездейсоқтық емес, бұл — терең құрылымдық тренд.
Дегенмен, 2026 жылдың І тоқсанында жағдай біршама оңалды. Салықтық түсімдер жоспарланған межеден 100,5%-ға орындалып, тоқсандық тапшылық 1,95 триллионнан 1,69 триллион теңгеге дейін төмендеді. Бірақ бұл ретте ҚҚС (қосылған құн салығы) мен Корпоративтік табыс салығы бойынша жоспардың 5%-ға дейін толмай қалу қаупі байқалды. Жаңа Салық кодексінің экономикаға тигізер ұзақ мерзімді әсері әлі де белгісіз.
2. Ұлттық қор — Болашақтың қоры ма, әлде бюджеттің жыртығын жамайтын құрал ма?
Қаржы министрлігінің мәліметінше, Ұлттық қордың активтері 2025 жылдың 1 қаңтарындағы 34,73 триллион теңгеден 2026 жылдың 1 қаңтарында 39,64 триллион теңгеге дейін өсіп, жылдық таза өсім 4,9 триллион теңгені құрады. Сырт көзге бұл — үлкен жетістік. Бірақ қорға қаржының түсу құрылымы өте парадоксалды:
- Инвестициялық кіріс — 6,45 трлн теңге (жалпы түсімнің 63%-ы);
- Мұнай секторынан түскен тікелей салықтар — 3,73 трлн теңге (36%);
- Әкімшілік шығындар — 54,4 млрд теңге (1%).
Дәл осы кезеңде Ұлттық қордан республикалық бюджетке трансферт ретінде 5,3 триллион теңге алынған. Оның ішінде кепілді трансферт — 2,03 трлн теңге, ал нысаналы трансферт — 3,25 трлн теңге.
Бұл жердегі құрылымдық қайшылық мынада: мұнай секторынан қорға түскен тікелей салықтардың көлемі (3,73 трлн) қордан бюджетті қолдау үшін шығарылған нысаналы трансферт көлеміне (3,25 трлн) дерлік тең. Демек, Ұлттық қор өзінің негізгі стратегиялық функциясын — болашақ ұрпаққа капитал жинақтау миссиясын толық орындамай отыр, ол тек бюджеттің жыртығын жамайтын қаржылық құбыр ретінде жұмыс істеуде.
Үкімет басшылығы трансферт көлемін азайту туралы шешімдер қабылдағанымен, нақты қысқарту нәтижелері тек жыл соңындағы нақты есептер бойынша ғана белгілі болады.
3. Еуробонд эмиссиялары арқылы қарыз алу үрдісі
Тәуелсіз сарапшылар Қазақстанның жалпы сыртқы қарызының тарихи максимумға жеткенін және бұл өсімді негізінен мемлекеттік сектор мен квазимемлекеттік компаниялар жасап отырғанын айтады. 2025–2026 жылдары суверенді және квазисуверенді деңгейде халықаралық нарықтардан шамамен 6-7 миллиард доллар жаңа қарыз тартылған.
Жоғарыда аталған ҚТЖ-ның 1 миллиард долларлық эмиссиясы бойынша купондық мөлшерлеменің (4,875-5,25%) Қаржы министрлігінен арзан болуы — халықаралық инвесторлардың Қазақстанның нақты инфрақұрылымдық активтерін тікелей мемлекеттік облигациялардан сенімдірек деп бағалайтынын көрсетеді. Отандық экономистер бұл үрдісті халықаралық нарықтың Қазақстанның фискалдық саясатына жасаған «жасырын ескертуі» деп есептейді.
Ал Қытай нарығынан 1,9%-бен тартылатын «панда-бондтар» арзан көрінгенімен, мұнда үлкен валюталық тәуекел бар: юань бағамының теңгеге қарай құбылуы болашақта қосымша хеджирлеу (тәуекелдерді сақтандыру) шығындарын тудыруы ықтимал.
4. Мемлекеттік қарызға қызмет көрсету құнының қымбаттығы
Бұл — қоғамда ең аз талқыланатын, бірақ ең қауіпті макроэкономикалық өлшем. 2026 жылдың бюджет жобасына сәйкес:
- Мемлекеттік қарызға қызмет көрсету (тек пайыздарын төлеу) шығыны — 3,5 триллион теңге;
- Денсаулық сақтау саласының бүкіл жылдық бюджеті — шамамен 3,2 триллион теңге;
- Өңірлерге берілетін субвенциялар — 5 триллион теңге;
- Жалпы әлеуметтік шығындар — шамамен 11 триллион теңге.
Қарызға қызмет көрсету шығынының елдің бүкіл денсаулық сақтау бюджетінен асып түсуі — «қаржылық пирамида» моделіне тән қауіпті белгі. Яғни, жаңадан алынған қарыздар нақты шаруашылықты дамытуға емес, бұрынғы қарыздардың пайызын жабуға жұмсала бастайды. Дүниежүзілік банктің Қазақстан бойынша есебінде көрсетілгендей, мемлекеттік қарызға қызмет көрсету шығындарының бұлайша өсуі елдің инфрақұрылым мен білім беру саласына салатын инвестициялық әлеуетін толық шектейді.
Халықаралық тәжірибе: Төрт түрлі суверенді модель
1. Норвегияның GPFG қоры: Фискалдық тұрақтылық эталоны
Норвегияның Мемлекеттік зейнетақы қоры (NBIM) 1990 жылдан бері жұмыс істейді. Оның қазіргі жалпы активтері шамамен 1,7–2,1 триллион долларды құрайды. Орташа есеппен алғанда Норвегияның әрбір азаматына қордан 350 000 доллардан астам үлес келеді (ел халқы — 5 миллион адам). Қор әлемдегі ең ірі 9 000-нан астам компанияның (Apple, Microsoft, Google, Tesla) акцияларына иелік етеді.
Ең бастысы, Норвегияда «Мемлекеттік ереже» қолданылады: бюджет тапшылығын жабу үшін қордың тек жылдық инвестициялық кірісінің 3-4%-ы ғана алынады. Норвегия — бюджет тапшылығы мүлдем жоқ, фискалдық тәртіпті қатаң ұстанатын мемлекет. Қазақстанның Ұлттық қорында (2026 жылдың ортасындағы мәлімет бойынша 62,7 миллиард доллар) жан басына шаққандағы қаражат көлемі небәрі 3 100 доллар төңірегінде. Норвегия өз азаматтары үшін Қазақстанмен салыстырғанда 112 есе көп қаржы жинаған.
2. Сауд Арабиясының PIF қоры: «Vision 2030» тәуекелі
Сауд Арабиясының Мемлекеттік инвестициялық қорының (PIF) активтері қазіргі таңда 925 миллиардтан 1,3 триллион долларға дейінгі аралықты қамтиды. Олар бұл қаржыны Vision 2030 аясында экономиканы трансформациялауға, NEOM смарт-мегақаласын салуға және жаһандық деңгейдегі ірі технологиялық алпауыттарға инвестициялауға жұмсауда. Алайда, бұл ел де ішкі бюджетті теңдестіру үшін әлемдік нарықта мұнай бағасының барреліне 96 доллар деңгейінде сақталуына макроэкономикалық тұрғыдан тәуелді.
3. Аргентина: Жүйелі дефолттар сценарийі
Аргентина — заманауи экономика тарихында мемлекеттік қарыз міндеттемелері бойынша ең көп дефолтқа ұшыраған ел (осы уақытқа дейін 9 рет ресми дефолт жариялады). 2001 жылғы 93 миллиард долларлық дефолт тарихтағы ең ірі күйреу ретінде тіркелді. Елдегі қазіргі инфляция деңгейі 230%-дан асып кеткен, халықаралық нарықтың бұл мемлекетке деген сенімі нөлге тең. Аргентина — бюджет тапшылығын үнемі жаңа еуробонд эмиссияларымен жауып, қарыз пайызын төлеу үшін жаңа қарыз алатын классикалық қаржылық пирамиданың соңы немен аяқталатынының ең айқын мысалы. Қазақстан үшін бұл — үлкен ескерту белгісі.
4. Греция: Халықаралық құтқару пакеттерінің сабағы
Греция 2010–2018 жылдар аралығында ауыр фискалдық дағдарысты бастан кешіріп, мемлекеттік қарызы ЖІӨ-нің 180%-ынан асып кетті. ХВҚ мен Еуроодақ елді дефолттан аман сақтап қалу үшін 289 миллиард еуро көлемінде құтқару пакетін бөлді. Алайда оның бағасы өте ауыр болды: елде қатаң үнемдеу режимі енгізіліп, мемлекеттік мүлік жаппай жекешелендірілді, зейнет жасы 67-ге дейін көтеріліп, бюджеттік қызметкерлердің жалақысы 30%-ға қысқартылды. Бұл тәжірибе сыртқы қарызға сүйенудің соңы түбінде қатаң құрылымдық реформаларды талап ететінін дәлелдейді.
Салдары мен макроэкономикалық даму сценарийлері
Қарапайым қазақстандықтарға әсері:
- Базалық мөлшерлемеге қысым: Мемлекеттік қарыз жүктемесінің өсуі Ұлттық банкті ішкі нарықта инфляцияны тежеу үшін базалық мөлшерлемені тұрақты жоғары деңгейде ұстауға мәжбүр етеді.
- Ұлттық валютаға салмақ: 172,8 миллиард долларлық жалпы сыртқы қарызға қызмет көрсету валюта нарығынан тұрақты түрде доллар массасын сатып алуды талап етеді, бұл теңге бағамына қысым түсіреді.
- Әлеуметтік басымдықтардың төмендеуі: Мемлекеттік бюджетте қарыз пайыздарын өтеу шығындары білім беру, денсаулық сақтау және инфрақұрылымдық жобаларды қаржыландыру мүмкіндігін тарылтады.
2026–2028 жылдарға арналған даму сценарийлері:
- Оптимистік: Әлемдік нарықта мұнай бағасы жоғары деңгейде сақталады, Салық кодексінің реформалары жемісін беріп, бюджет тапшылығы 2028 жылға қарай жоспарланған 0,9%-ға дейін, ал мұнайсыз тапшылық 2,7%-ға дейін қысқарады. Сыртқы қарыздың ЖІӨ-ге шаққандағы үлесі 55%-дан төмен түседі.
- Бейтарап (Стагнация): Қазіргі үрдіс сол күйі жалғасады. Жыл сайынғы бюджет тапшылығы 4-5 триллион теңге төңірегінде қалып, оны жабу үшін халықаралық нарықтардан қосымша 5–7 миллиард доллар көлемінде жаңа қарыз алына береді.
- Негативті: Әлемдік нарықта мұнай бағасы күрт құлдырап, теңге әлсірейді. Сыртқы қарыздың ЖІӨ-ге қатысы 70%-дық критикалық шектен асып, елдің халықаралық суверенді рейтингтері төмендейді. Қарызға қызмет көрсету шығындары жалпы бюджеттің 20%-ынан асып кетеді.
Фискалдық философияны түбегейлі өзгерту жолдары
Бюджет тапшылығы — жай ғана техникалық термин емес. Бұл — мемлекеттің бүгінгі буынның әл-ауқатын арттыру үшін болашақ ұрпақтың несібесін қаншалықты жұмсап жатқанын көрсететін басты құндылықтық таңдау.
Қазақстанның қаржылық қауіпсіздігін қамтамасыз ету қадамдары:
- Қатаң «Норвегиялық ережені» заңдастыру: Ұлттық қордан алынатын трансферттер көлемін тек оның жылдық таза инвестициялық кірісінің 3-4%-ынан асырмау. Қор активтерін бюджеттік жыртықтарды жамайтын негізгі құралға айналдыру тәжірибесіне тосқауыл қою.
- Бюджет тапшылығына заңдық шектеу қою: Еуропалық Одақтың Маастрихт критерийлері секілді, елдегі тапшылық деңгейін ЖІӨ-нің 3%-ынан асырмайтын қатаң институционалдық заңдық шек бекіту.
- Қарызға қызмет көрсетудің критикалық шегін бекіту: Қарыз пайыздарын өтеуге жұмсалатын шығындардың жалпы мемлекеттік бюджет шығыстарының 10%-ынан аспауын заңмен шегелеу (қазір бұл көрсеткіш 12-13%-ға жеткен).
- Сыртқы қарыз үлесін төмендету: Сыртқы қарыздың ЖІӨ-ге қатысты арақатынасын қауіпсіз 50% деңгейіне дейін біртіндеп төмендету жол картасын әзірлеу.
- Ұлттық қордың ашық электронды реестрін құру: Әрбір қазақстандық елдің егеменді қорының инвестициялық портфелі мен құрылымын онлайн режимде бақылай алатын ашық жүйе енгізу.
- Қарыз қаражатының тиімділік аудиті: Сырттан тартылған әрбір миллион доллар қарыздың нақты экономикаға қандай өнімділік пен нәтиже әкелгені туралы қоғам алдында ашық есеп беру жүйесін қалыптастыру.
ҚТЖ-ның халықаралық нарықтан 1 миллиард доллар қарыз алуы сырт көзге табыс көрінгенімен, шынайы сұрақ басқа арнада жатыр: Қазақстан өзін қарызды жүйелі түрде азайту жолына түсіре ме, әлде жыл сайынғы жаңа облигациялар шығару арқылы қарыз пирамидасын ұлғайта бере ме?
Норвегияның суверенді қоры өз елінің әрбір азаматына 350 000 доллардан астам капитал жинақтаса, Қазақстанның қорында бұл көрсеткіш жан басына шаққанда небәрі 3 100 долларды ғана құрайды. Бұл 112 еселік үлкен алшақтық — екі елдің фискалдық тәртібі мен мемлекеттік жауапкершілігінің арасындағы шынайы айырмашылық. Жыл сайынғы триллиондаған бюджет тапшылығы, миллиардтаған долларлық жаңа сыртқы эмиссиялар мен Ұлттық қордан тоқтаусыз алынатын трансферттер — бұл жүйенің тез арада құрылымдық реформаларды қажет ететінін көрсететін негізгі барометр. Алдағы уақытта қабылданатын фискалдық шешімдер Қазақстанның болашақ ұрпақ алдындағы жауапкершілігінің шынайы мазмұнын айқындайтын болады.
Суретті ЖИ жасады
