2026 жылдың қаңтарынан бастап Қазақстанда мобильді аударымдарды салықтық бақылаудың соңғы кезеңі іске қосылды — енді бұл бақылау елдің барлық кәмелетке толған тұрғындарына әлеуетті түрде қатысты. Алайда сәуір айының аяғында Мемлекеттік кірістер комитеті (МКК) күтпеген мәлімдеме жасады: банктерден жаңа критерийлер бойынша әлі бір де бір тұлғаның мәліметі келіп түспеген. Бұл — бақылау жұмыс істемейтінін көрсете ме, әлде дәлірек көрсеткіштер шілдеге дейін шығады деген сөз бе? Бұл туралы QazaqToday.info ақпараттық порталы хабарлайды.
Бес жылдық ұзақ марафон
Қазақстандағы мобильді аударымдарды бақылау идеясы — кенеттен пайда болған бастама емес, ол жалпыға бірдей декларациялау жүйесімен бірге біртіндеп құрылған механизм. Оның мерзімдік логикасы былай жасалған:
- 2023 жылы (2022 жыл бойынша) — мемлекеттік қызметшілер, оларға теңестірілген тұлғалар және олардың жұбайлары;
- 2024 жылы (2023 жыл бойынша) — мемлекеттік мекемелер мен квазимемлекеттік сектор қызметкерлері және олардың жұбайлары;
- 2025 жылы (2024 жыл бойынша) — жеке кәсіпкерлер, заңды тұлға басшылары және олардың жұбайлары;
- 2026 жылы (2025 жыл бойынша) — қалған барлық қазақстандықтар.
Яғни 2026 — бес жылдық ұзақ марафонның финалдық кезеңі. Қазір МКК жүйесі іс жүзінде ересек тұрғындардың түгелдей дерлік қаржы әрекетін қабылдауға қабілеттіге ие.
Бұған қоса, 2025 жылдың 12 қарашасында Қаржы министрінің № 698 бұйрығы жарияланып, 2026 жылдың 1 қаңтарынан бастап қолданысқа енгізілген маңызды нюанс бар: бұрын кәсіпкерлік белгісі деп саналған шарттарға жаңа — сома шегі — қосылды.
1. Үш критерий: дәл нені тексереді?
Бұрын банктер МКК-ге тек бір ғана критерий бойынша мәлімет беріп келді: егер бір адам үш ай қатарынан 100 немесе одан көп әртүрлі тұлғадан аударым алса, оның деректері берілетін. Бұл, шынында, көп қазақстандықты әділетсіз күмән астына қойды.
Жаңа жүйе бойынша заңсыз кәсіпкерлік белгісі — үш шарт бір мезгілде орындалғанда ғана туындайды:
- үш қатарынан күнтізбелік ай ішінде;
- 100 және одан көп әртүрлі тұлғадан аударым;
- осы үш ай ішіндегі жалпы сома 12 ең төменгі жалақыдан асуы (2026 жылы — 1 020 000 теңге).
Қаржы министрлігінің вице-министрі Ержан Біржановтың түсіндіруінше, нақ осы үшеуінің бір мезгілдегі ұштасуы ғана күмәндіні «тексеру тізіміне» түсіреді. Туған күн жинағы, туыс-туысқандардан көмек, достарға арналған бірлі-жарым аударым — бұл шартқа сай келмейді, олай болса бақылауға да түспейді.
МКК Жеке тұлғалар табысын әкімшілендіру басқармасының бас сарапшысы Гүлден Хасенованың сөзіне қарағанда, жаңа сома шегі — азаматтарды артық тексеруден қорғау құралы. Бұрын бір адам 100 кішкентай аударым алса (тіпті олардың әрқайсысы 1000 теңге болса да) тізімге түсіп қалатын. Енді ондай шамалы көлемдер бақылау өрісінен тыс қалады.
2. Соңғы статистика: банктер не мәлімдеп жатыр?
Ең қызықты мәлімдеме — Tengrinews.kz басылымына МКК-ден түскен ресми жауап. Онда көрсетілген: «2026 жылғы 10 сәуірдегі жағдай бойынша екінші деңгейлі банктерден аталған критерийлер аясында салық органдарына мәліметтер келіп түскен жоқ».
Бұл мәлімдеменің бірнеше түсіндірмесі бар:
- Техникалық түсіндірме. Банктер МКК-ге деректерді тоқсан немесе жыл соңы бойынша жинақталған негізде береді. 2026 жылғы 1-тоқсанның тұтас 3 ай мерзімі енді ғана аяқталды, демек банк жүйесі деректерді іріктеу мен жөнелту дайындығын жүргізіп жатыр. Қаржы министрлігінің мәліметі бойынша, камералдық бақылау мен ықтимал «бұзушылар» тізімдерін құрастыру 2026 жылдың сәуір соңына дейін жалғасады. Сондықтан хабарламалар да тек содан кейін жөнелтіле бастайды.
- Сома шегі әсері. 12 ЕТЖ шегі енгізілгеннен бері тізімге іліну қиындады. Бұрын тек 100 аударымның саны жеткілікті болса, енді оған 1 миллион теңгеден астам жиынтық сома қажет. Бұл — нақты табыс алатын кәсіпкерлерді ғана бөліп алуға бағытталған.
- Алдын алу әсері. Қоғамдық дайындық кампаниясы қарқынды жүргізілген: 2025 жыл бойы БАҚ-та, әлеуметтік желілерде, банк кабинеттерінде «100 аударым» туралы ескертулер тұрақты түрде шықты. Бұл шенеуніктердің бір бөлігін — әсіресе репетиторлар, кондитерлер, шаштараздар, репеукурс берушілер мен қол өнер шеберлерін — ЖК ретінде ресми тіркеуге жетеледі.
3. Жасырын экономиканы шығару — мақсат па, әлде ниет пе?
Сарапшылардың бағалауынша, мобильді аударымдарды бақылау — оқшауланған салықтық шара емес, кешенді реформаның бөлігі. Биылғы жылдан бастап Қазақстанда тарихи маңызы бар оқиғаға — жаңа Салық кодексінің іске қосылуы — өтіп жатыр.
«Digitalbusiness.kz» басылымының айтуы бойынша, билік бұл шараның басты мақсаты ретінде көлеңкелі экономика секторын азайтуды және заңсыз кәсіпкерлік әрекетке қарсы тұруды атайды. ҚазақстанТұнайдың (Kazakhstan Today) деректері бойынша, жалпы декларациялау жүйесі Президенттің тікелей бақылауында: ол Үкіметке «фискалдық транзитті» қалыпты, қақтығыссыз қамтамасыз етуді тапсырды.
Бұл мақсаттардың экономикалық логикасы әділ:
- Көптеген қазақстандық репетиторлар, кондитерлер, медициналық массаж жасаушылар, көркем жөндеу мамандары жылдар бойы ЖК ретінде тіркелусіз жұмыс істейді.
- Олардың табысы бюджеттен тыс қалады, ал қоғам бұл салалардан салық алу мүмкіндігін жоғалтады.
- Сонымен бірге дәл осы жасырын секторда — еңбек құқықтарының қорғалмауы, тұтынушылар қауіпсіздігі мен өнім сапасының бақылауы туралы мәселелер де өткір тұр.
Алайда тәуелсіз сарапшылар екі нәрсеге ескерту жасайды:
- Артық қатаңдықтың әсері. Кейбір кәсіпкерлер ресми тіркеуден қашу үшін қолма-қол есептесуге қайта оралуы мүмкін. МКК-нің өзі бұл сценарийдің ықтималдығын мойындайды әрі қолма-қол ақшаны қабылдамайтын ЖК-ларға айыппұл белгіленгенін еске салады: 40 АЕК (2025 жылы 157 280 теңге).
- Реттеудің сенімділігі мәселесі. Жалпы тыйым мен жекелеген босаңдықтар арасында тұратын кез келген фискалды режим қоғам тарапынан күмән тудырады. Сондықтан ашықтық пен түсінікті коммуникация мұндай реформаның сәттілігі үшін шешуші маңызға ие.
4. Айыппұлдың ауқымы: тізімге кім түседі — соған не қауіпті?
«Mybuh.kz» сараптамалық порталының келтіруінше, 2025 жылдағы АЕК — 3 932 теңге. Жаңа Салық кодексі шеңберінде белгіленген санкциялар:
- ЖК ретінде тіркеусіз кәсіпкерлік әрекет жасау — 15-тен 100 АЕК-ке дейін айыппұл (шамамен 58 980 — 393 200 теңге);
- табысты жасыру — төленбеген салық сомасының 200%-ы көлемінде; қайталап жасалса — 300%-ға дейін;
- чек бермеу — 15-тен 50 АЕК-ке дейін (58 980 — 196 600 теңге).
Алайда осы санкциялар қолданбас бұрын азаматқа хабарлама жөнелтіледі. Хабарламаны орындау үшін 30 жұмыс күні беріледі. Бұл уақыт ішінде адам не ЖК ашуы керек, не аударымдардың жеке сипатын дәлелдеуі керек (құжаттар, расписка, отбасылық жинақтар туралы хабарландырулар, әлеуметтік желідегі хат-хабар, т.с.с.).
Әсер мен болжам
Оң аспектілер
- Бюджетке түсімдер. Жасырын секторды біртіндеп заңдастыру — бюджетке қосымша салық түсімдеріне жол ашады. Заң шеңберінде жұмыс істейтін кәсіпкерлер арасындағы бәсеке шарты теңеседі.
- Тұтынушылардың құқықтарын қорғау. Заңсыз қызмет көрсетуді азайту — тұтынушылар үшін сапа мен жауапкершіліктің артуын білдіреді. Тіркелген ЖК — салықтар мен жауапкершілікті мойнына алады, демек қызметтің мөлдірлігі артады.
- Қаржылық жүйенің мөлдірленуі. Ақша ағындарын бақылаудың сапалы жүйесі — банк секторының халықаралық сенімділігін арттыру факторы. Бұл шетелдік инвестициялар үшін де маңызды сигнал.
Теріс аспектілер және тәуекелдер
- Кіші бизнестегі стресс. Жаңа режим талаптарын жете түсінбейтін кейбір азаматтар (әсіресе аудандық деңгейде) хабарлама алса, дабылға түсуі мүмкін. Бұл — әсіресе жасы егде, цифрлық сауаттылығы шектеулі тұлғалар үшін шынайы тәуекел.
- Қолма-қол ақшаға қайта оралу қаупі. Жаппай бақылау тым қатаң қабылданса, сектор қолма-қол есептесуге қайта оралуы мүмкін. Бұл — шынында, кері бағыттағы үрдіс. Соңғы жылдары Қазақстан қолма-қол ақшасыз есеп айырысу үлесінің артуы бойынша Орта Азияда көшбасшыға айналған еді.
- Жалған позитивтер мәселесі. Ірі отбасылық жиындар (некеге, асқа, жерлеу шарасына жинау), қоғамдық қайырымдылық акциялары — ресми «100 + 1 020 000 теңге + 3 ай» шартына сай келуі мүмкін. Мұндай жағдайда азаматтан құжатпен дәлелдеуді талап ету — әкімшілік жүктемені арттырады.
Жеңілдетілген есеп: «топ-зонаны» түсіну үшін
Кейбір кәсіпкерлік әрекеттің критерийге сай келу-келмеуін келесі түрде формалдауға болады.
Тек екі шарт қатар орындалғанда — азамат тексерілуге үміткер тізімге іліне алады. Бір ай шамалы аз болса (мысалы, 95 жөнелтуші), формаль тізімге түспейді.
Демек, репетитор айына 30 баламен жұмыс істеп, әркімнен 50 мың теңгеден алса — ай сайынғы сомасы 1,5 миллион теңге болса да, жөнелтушілер саны 100-ден аз болғандықтан, шартқа сай емес. Ал шаштараз әркімнен 1000 теңгеден алып, айына 200 клиентке қызмет етсе — сан критерийі сай келсе де, сома 200 мыңға жетпейді, қажетті 340 мыңға (12 ЕТЖ : 3 = 4 ЕТЖ; орташа айдағы есеп) жетпейді.
Соған байланысты іс жүзінде бұл норма — табысы тұрақты түрде орташа жалақыдан жоғары, кең клиенттік базасы бар, толық уақытты кәсіпкерлік әрекеттегі тұлғаларға бағытталған.
Цифрлық бақылаудың жаңа дәуірі
Қазір біз көріп отырған жағдай — Қазақстандағы фискалдық саясаттың түбегейлі өзгерісі. 2026 жылы мобильді аударымдар бойынша алғашқы хабарламалардың әлі тарап жатпағандығы — жаңа жүйенің ұқыпты және жоспарлы түрде енгізіліп жатқанын көрсетеді.
Алайда нақты сұрақтар әлі ашық:
- Сәуір соңында, шілде немесе тамыз айларынан кейін қанша адамға хабарлама жөнелтілетіні нақты жарияланбаған. Бұл сан — қоғамның мемлекеттегі реформаға деген сенімі үшін шешуші маңызға ие.
- Хабарлама алған азаматтардың арасынан қаншасы ЖК ашуға келісетіні, қаншасы жеке аударымдарды дәлелдей алатыны — әлі белгісіз.
- Кәсіпкерліктің көлеңкеден шығу жылдамдығы мен қолма-қол есептесуге қайта оралу қаупі арасындағы тепе-теңдікті ұстау — алдағы жылдардағы басты сын.
Жалпы қорытынды қарапайым: жаңа критерийлер — нақты заңсыз кәсіпкерлік әрекетті анықтауға бағытталған, ал қарапайым тұрмыстық аударымдарға қауіп төндірмейді. Дегенмен, бұл жүйенің сәтті жұмыс істеуі үш шартқа байланысты:
- Әлеуметтік-түсіндірме жұмысының сапасы;
- Хабарлама орындау процесінің ыңғайлылығы (әсіресе цифрлық сауаттылығы шектеулі тұрғындар үшін);
- Камералдық бақылау нәтижелерінің мерзімдік және ашық жариялануы.
Қазақстан жасырын экономикадан қолма-қол шығу жолында үлкен қадам жасап жатыр. Ал бұл қадамның сәттілігі — техникалық критерийлерден гөрі, мемлекет пен азамат арасындағы сенім деңгейіне көбірек байланысты болады.
Фото: bcc.kz
