Тоқаев тапсырмасы: цифрлық бақылау бюджеттен 12 млрд теңгенің негізсіз жұмсалуына жол бермеді
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың цифрлық құралдарды қолдана отырып, бюджет қаражатын жұмсаудың тиімділігін арттыру жөніндегі тапсырмаларын орындау шеңберінде Үкімет қаржылық тәртіпті күшейтуге және негізсіз төлемдерді қысқартуға бағытталған бірқатар шара қабылдады, деп хабарлайды Qazaqtoday.info ақпарат порталы.
Әлеуметтік салада бұрын медициналық көмек пен жеке білім беруді қаржыландыру тәсілдері қайта қаралды, мәселен, цифрлық құралдар қаражатты аударғанға дейін бұзушылықтарды анықтауға, қолмен есептеулерді алып тастауға және бюджетті нақты көрсетілген қызметтерге бағыттауға мүмкіндік береді.
Мемлекеттік шығыстардың көлемі ғана емес, бюджет қаражатын басқару тәсілінің өзі де өзгеруде – тәуекелдер мен ықтимал заңбұзушылықтар төлемдер жүргізілгеннен кейін емес, бюджет қаражатын аударғанға дейін де анықталуда. Алдын алу тетіктері енгізілуде, мемлекеттік ақпараттық жүйелердің деректері біріктірілуде, есептеулер мен тексеру рәсімдері цифрлық форматқа ауыстырылуда.
Бұл жұмыстың алғашқы нәтижелері қазірдің өзінде елеулі қаржылық әсер беріп отыр. Міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру (МӘМС) жүйесінде 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында антифрод-тетіктер төлемдер жүргізілгенге дейін 4 млрд теңгеден астам сомаға ақауларды анықтады. Жеке мектептерді қаржыландыруда қолмен есептеу тәсілдерін алып тастау және ашық цифрлық құралдарға көшу есебінен 2025 жылдың қыркүйек-желтоқсан айларында бюджетті үнемдеу 8 млрд теңгені құрады.
МӘМС реформасы: негізсіз төлемдердің төлем жасалғанға дейін алдын алынды
2026 жылғы қаңтарда МӘМС қаражатын басқарудың тиімділігін арттыру мақсатында әлеуметтік медициналық сақтандыру қоры (ӘМСҚ) ҚР Қаржы министрлігінің қарамағына берілді.
Президенттің МӘМС жүйесін трансформациялау жөніндегі алға қойған міндеті шеңберінде ақпан айында жинақталған қаржылық және басқарушылық теңгерімсіздіктерді жоюға бағытталған реформаны жүзеге асыру басталды. Қаржылық тәртіпті арттыруға және бірыңғай цифрлық контуры бар басқарудың жаңа моделін қалыптастыруға ерекше назар аударылды.
Негізгі өзгерістердің бірі кейінгі бақылаудан негізсіз төлемдер жүзеге асырылғанға дейін олардың алдын алуға көшу болды.
Мысалы, егер бұрын төлемдерді тексеру фактіден кейін, яғни, ақша кеткеннен кейін жүргізілсе, қазір негізсіз төлемдердің төлем жасалғанға дейін алды алынады. Нәтижесінде, 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында антифрод жүйесі медициналық ұйымдарға тиісті қаражат аударылғанға дейін 4 млрд теңгеден астам сомаға ақауларды анықтады.
Астана қаласында пилоттық жоба ретіде Qalqan жаңа цифрлық платформасы арқылы медициналық көмектің жекелеген түрлері бойынша ақы төлеу
Сонымен қатар, қаржыландыру мен деректерді басқару моделінің өзі де өзгеруде. Жоспарлау мен сатып алудан бастап медициналық көмекті бақылау мен төлеуге дейінгі бүкіл цикл Qalqan платформасында бірыңғай цифрлық контурға біріктіріледі.
Қазір 207 клиника базасында пилоттық апробацияда платформа арқылы медициналық көмектің 92 түрінің 20-сы бойынша төлем жүзеге асырылуда, тағы 60 түрі бойынша сынақтан өтуде. Жыл соңына дейін барлық жария етілген көмек түрін өнеркәсіптік пайдалануға беру жоспарлануда.
Бұл ретте Qalqan қаржылық бақылау құралы ғана емес, платформа өзінің қаржылық жағдайын басқару бойынша медициналық ұйымдарға көмек көрсетуге, оның ішінде созылмалы кредиторлық берешекті азайтуға, сондай-ақ дәрігерлерге әкімшілік жүктемені азайтуға бағытталған.
Бұл ретте өзгерістер цифрландырумен және бақылауды күшейтумен шектелмейді. Қордың жұмыс моделі қайта құрылуда. Енді фокус өзгеруде: шығындарды бақылаудан қаржыландыру тиімділігіне және медициналық көмектің нәтижесіне дейін қамтылған.
Бұл ӘМСҚ көрсетілген қызметтердің көлемі мен құнын ғана емес, сонымен қатар пациент жіберілген қаражат үшін қандай нәтиже алатынын да бағалайтынын білдіреді.
QR кодтар және eGov Mobile арқылы қызметтерді бақылау
Цифрландыру пациенттің рөлін де өзгертуде. Ол пассивті медициналық көмек алушыдан мемлекет пен ӘМСҚ-ның оның атынан төлейтін қызметтерді бақылауға қатыса алады.
Бұл шешімдердің бір бөлігі қазірдің өзінде жұмыс істей бастады: бүгінде пациент eGov Mobile-да QR-код арқылы медициналық ұйымға бару фактісін растай алады, болашақта бұл қызмет екінші деңгейдегі банктердің қосымшаларында іске қосылады.
Келесі кезең пациенттің электрондық қаржылық паспорты жөнінде болмақ, онда ол үшін көрсетілген және төленген медициналық көмек туралы ақпарат қолжетімді болады.
Осылайша, МӘМС трансформациясы қызметтер көлемі мен құнын қарапайым бақылаудан қаржыландырудың тиімділігін және медициналық көмектің түпкілікті нәтижесін бағалауға көшуді көздейді.
Қазіргі уақытта МӘМС жүйесін реформалаудың қаржылық тәртіпке, ашықтығы мен басқарылуына бағытталған бірінші кезеңі аяқталды.
2026 жылдың екінші жартыжылдығында Қор қайта құрудан жаңа модельдің механизмдерін кең ауқымда таратуға көшеді. Келесі кезеңнің міндеті барлық енгізілген өзгерістерді нақты нәтижеге айналдыру:
● науқас үшін – қолжетімді және тиімді медициналық көмек,
● дәрігер үшін – түсінікті ережелер және қаржыландырудың әділ моделі.
Бұл барлық өзгерістердің тиімділігінің негізгі критерийі – пациент пен дәрігер үшін әсері.
Цифрлық құралдар арқылы нақты білім беру қызметтеріне ақы төлеу
Мемлекеттік білім беру тапсырысы бойынша жекеменшік мектептерді қаржыландыру саласында да осындай тәсіл қолданылды.
Жекеменшік мектептер желісі кеңейген сайын мемлекеттік білім беру тапсырысын қаржыландыруға жұмсалатын қаражат көлемі де ұлғайды: егер 2020 жылы елде 203 жекеменшік мектеп жұмыс істесе, 2025 жылға қарай олардың саны 745-ке жетті. Мұндай динамика оқушы орындарын есепке алу және мемлекеттік тапсырысты есептеу тәсілдерін қайта қарауды талап етті. Бұл қаражатты бөлуді барынша дәл әрі ашық етуге мүмкіндік береді.
Қаржыландырудың ашықтығын арттыру мақсатында 2025 жылдың күзінде OrtaBilim цифрлық сервисі іске қосылды. Ол жекеменшік мектептерді жан басына шаққандағы қаржыландыруды Қаржы министрлігінің e-Qazyna платформасына көшіріп, барлық үдерісті толық автоматтандыруды және мемлекеттік тапсырысты орналастыру өкілеттігін жергілікті білім басқармаларына беруді қамтамасыз етті. Сонымен қатар жекеменшік мектептерде мемлекеттік тапсырысты орналастыру өкілеттігі жергілікті деңгейдегі білім басқармаларына берілді.
Енді қаржыландыру көлемі оқушылар контингентін, білім беру қызметтерін көрсету шарттарын және қолданылатын нормативтерді қоса алғанда, верификацияланған деректер негізінде автоматты түрде айқындалады. Бұл қолмен есептеу мен субъективті шешімдерге тәуелділікті жоюға мүмкіндік береді.
e-Qazyna платформасы «Күнделік» сияқты LMS жүйелерін қоса алғанда, үлгерімді есепке алу жүйелерімен және басқа да мемлекеттік органдардың дерекқорларымен интеграцияланды. Оқушылар контингентін тексеру нақты уақыт режимінде жүргізіледі, ал барлық операциялар бойынша цифрлық із қалыптасады.
Жекеменшік мектептердегі төлемдерді цифрландыру есебінен 8 млрд теңге үнемделді
Нәтижесінде 2025 жылғы қыркүйек-желтоқсан айларында есептеулерді қолмен жүргізуден бас тарту есебінен бюджет 8 млрд теңге үнемдеді. Бүгінгі таңда платформада 899 жекеменшік мектеп цифрландырылды. 2026 жылғы қаңтар-мамыр айларында оператор 749 мектептің актілері бойынша жалпы сомасы 102,9 млрд теңге болатын төлемдерді ашық әрі айқын жүргізді.
Цифрлық тексеру нәтижесінде балаларды оқытуға арналмаған ғимараттарды пайдалануға байланысты заңбұзушылықтар да анықталды. Мұндай 145 мектеп анықталды, олар бойынша мемлекеттік тапсырыстың көлемі 38 млрд теңгені құрайды. Мәселе коттедждерде, кеңсе ғимараттарында және бұрынғы өндірістік цехтарда орналасқан нысандар туралы болып отыр.
2027 жылғы 1 қаңтардан бастап ғимараттары білім беру қызметіне мақсатты арналмаған жекеменшік мектептерде мемлекеттік білім беру тапсырысы толығымен тоқтатылады. Осы уақытқа дейін бизнеске нысандарды санитариялық және қала құрылысы нормаларына сәйкестендіруге мүмкіндік берілді.
Бұл ретте реформаның мақсаты жекеменшік білім беруді қолдауды қысқарту емес, бюджет қаражатының білім беру қызметтерін нақты көрсететін әрі белгіленген талаптарға сай келетін мектептерге бағытталуын қамтамасыз ету болып табылады.
Мемлекеттік қаражат – нақты нәтижеге
Үкіметтің МӘМС жүйесі мен жекеменшік мектептерді қаржыландыруға қатысты жүргізіп жатқан өзгерістерін бір қағида біріктіреді – мемлекет формалды көрсеткіштер үшін емес, нақты көрсетілген қызметтер мен нақты нәтижелер үшін ақы төлеуі тиіс.
Денсаулық сақтау саласында бұл превентивті бақылауға, қаржыландыруды цифрлық басқаруға және пациент үшін ашықтықты арттыруға көшуді білдіреді. Білім беру саласында бұл контингентті автоматты түрде тексеруді, қолмен есептеуден бас тартуды және мемлекеттік тапсырысты білім беру қызметтерінің нақты көрсетілуіне байланыстыруды білдіреді.
Осылайша, цифрландыру өз алдына мақсат емес, бюджет қаражатының қайтарымын арттыру құралына айналып отыр. Негізсіз шығындарды ерте анықтау шығындардың алдын алуға және босатылған ресурстарды шынымен қажетті мемлекеттік қызметтерге бағыттауға мүмкіндік береді.
Енгізілген тетіктерді кеңейту жұмысы одан әрі жалғасады. Олардың тиімділігінің басты өлшемі – азаматтар үшін нақты нәтиже: пациент үшін – қолжетімді әрі сапалы медициналық көмек, оқушы үшін – қауіпсіз жағдай мен сапалы білім, ал мемлекет үшін – бюджет қаражатының ашық әрі ұтымды пайдаланылуы.
