Кабинеттен кабинетке: Емханадағы жаңа тәртіп пациенттің жолын қысқарта ала ма?

Кардиологтың қабылдауына әрең жазылып барған адам көзінің нашарлағанын айтады. Дәрігер оны офтальмологқа жіберу керегін біледі, бірақ қолданыстағы ереже бойынша жолдаманы өзі бере алмайды. Пациент шарасыз қайтадан учаскелік дәрігерге жазылады, тағы да ұзын-сонар кезекте отырады, содан кейін барып қана көз дәрігеріне жетеді. Осы бір таныс әрі қажытатын шеңбер — қазақстандық емханалардың соңғы жылдары ең көп сынға ұшыраған, жүйелі бас ауруына айналған тұсы еді.

2026 жылдың 3 тамызынан бастап осы сауалды тәртіп түбегейлі өгерді: енді тар бейінді мамандар пациентті қосымша тексеруге де, әріптестерінің қабылдауына да өз бетінше, ортадағы артық буынсыз жібере алады. Оған қоса емханалар дәрігерлердің қабылдау кестесін 60 күн бұрын жариялауға міндеттелді, ал әрбір медициналық қызмет түріне нақты уақыт нормативі белгіленді.

Бұл — жай ғана құжат жүзіндегі әкімшілік түзету емес, пациенттің емхана дәлізіндегі бір күнін жеңілдетуге бағытталған маңызды қадам. Бірақ басты сұрақ біреу: қағаздағы бұл оңтайлы норма нақты өмірде жұмыс істей ме, әлде созылмалы кадр тапшылығы жағдайында тағы бір орындалмайтын ережеге айнала ма?

Қандай құжат және неге түзетілді?

Сөз «Амбулаториялық жағдайда мамандандырылған медициналық көмек көрсету қағидаларын бекіту туралы» бұйрық төңірегінде болып отыр. Дәл осы құжат қазақстандықтардың МСАК (медициналық-санитариялық алғашқы көмек) деңгейінде, яғни қарапайым емханада қандай консультациялық-диагностикалық қызметтерді тегін немесе сақтандыру есебінен ала алатынын айқындайды.

Бұйрықтың өзі 2022 жылы қабылданған. Оған 2026 жылдың 1 қаңтарынан күшіне енген ауқымды өзгерістер енгізіліп, кейін нормалары толықтырылды. Соның негізгі бөлігі — 3 тамыздан бастап ресми түрде қолданысқа енгізілді.

Денсаулық сақтау министрлігіне қарасты Денсаулық сақтауды дамыту ұлттық ғылыми орталығының өкілдері мұны былай түсіндіреді: құжат қолданысқа енгеннен кейін кейбір нормалардың тәжірибеде ақау беретіні, нақтылауды талап ететіні белгілі болған. Сондықтан әрбір маманның міндеті егжей-тегжейлі жазылып, әртүрлі бұрмалауға жол бермейтіндей етіп қайта дайындалған.

Мұнда мына маңызды ұғымды ажыратып алған жөн: консультациялық-диагностикалық көмек дегеніміз — салалық дәрігер-мамандардың кеңесі, диагноз қою, ем тағайындау және ауруханаға жатқызбай-ақ жүргізілетін барлық тексерулер (талдаулар, УЗИ, КТ, МРТ).

Емхана жүйесіндегі 5 нақты өзгеріс

1. Тар маман жолдаманы енді өзі жазады

Бұл — пациенттің уақытын үнемдейтін ең негізгі жаңалық. Бұған дейін кардиолог, уролог немесе гинеколог сияқты тар мамандық иелері пациентті қосымша тексеруге немесе өзге әріптесіне жібере алады деген норма болғанымен, ол міндетті саналмайтын және көбіне орындалмайтын. Дәрігерлер жауапкершіліктен қашып, науқасты қайтадан учаскелік дәрігерге сілтей салатын.

Енді бұл процеске міндетті сипат берілді. Жүрегі ауырып, кардиологта есепте тұрған пациенттің жағдайын мысалға алайық. Жүрек-қан тамырлары жүйесіндегі бұзылыс көзге, ми тамырларына да кері әсер беретіні белгілі. Бұрын кардиолог оны офтальмологқа немесе невропатологқа жіберу үшін «терапевтіңізге қайта барып, жолдама алыңыз» деуге мәжбүр еді. Қазір ол жолдаманы жүйе арқылы өзі тікелей жазып береді.

Айрықша ереже: Бейінді маман пациентті ешқандай шектеусіз кез келген әріптесіне жібере бермейді. Ол науқасты максимум үш тар маманға ғана бағыттай алады. Ал талдаулар мен аспаптық зерттеулерге (УЗИ, КТ, МРТ) жолдама беруде мұндай сан шектеуі жоқ.

2. «Аяқталған жағдай» ұғымы және қабылдау нәтижесі

Жолдама беру еркіндігі жаңа бір бюрократиялық тетікпен бекітілді. Енді дәрігер қабылдау соңында медициналық ақпараттық жүйеде (МЕТА, ДамуМед т.б.) пациенттің жағдайын міндетті түрде белгілейді. Бұйрықта бұл «нәтиже» деп аталады және оның 6 түрі бар:

Осы алты белгінің бірі қойылса, емдеу «аяқталған жағдай» деп есептеледі. Ал егер дәрігер ем тағайындап, пациенттің әлі де бақылауда болуы керектігін көрсе, жүйеде «ауруы созылуда» деген мәртебе сақталады. Дәл осы сәтте дәрігерде пациентті қайталама қабылдауға өзі жазып алу мүмкіндігі ашылады.

Министрлік бұл деректердің негізінен ішкі статистиканы реттеу, жүйедегі олқылықтарды анықтау үшін жиналатынын және оның пациентке де, дәрігерге де кері кесірі тимейтінін айтады.

3. Кесте — екі ай бұрын ашылады

Ішкі емханалық жүйедегі ең үлкен кедергінің бірі — қабылдау кестесінің жабықтығы еді. Бұрын дәрігерге жазылу кестесі небәрі 7-10 күнге ғана ашық болатын. Салдарынан гастроэнтеролог немесе эндокринолог пациентті «бір айдан кейін қайта келіңіз» деп босатқанымен, жүйе жабық болғандықтан, оны сол сәтте қайталама қабылдауға жаза алмайтын. Пациент бір айдан соң қайтадан учаскелік терапевтке баратын.

Жаңа ереже бойынша емханалар дәрігерлердің қабылдау кестесін кемінде 60 күнтізбелік күн (екі ай) бұрын ашып, жариялауға міндеттелді. Бұл тар мамандардың науқасты қайталама қабылдауға кедергісіз жазуына жол ашады.

4. Тек клиникалық хаттама шеңберінде

Жаңа редакцияда қатаң талап қойылған: дәрігерлер тексерулер мен кеңестерді тек әр ауруға бекітілген клиникалық хаттама шеңберінде ғана тағайындауы тиіс.

Мұндай шектеудің енгізілуіне себеп — кейбір пациенттердің жеке клиникалардан немесе тіпті емшілерден алған тағайындаулар тізімін Mangilik ел сияқты мемлекеттік емханаға әкеліп, УЗИ, МРТ-ға тегін жолдама талап етуі. Енді учаскелік немесе тар маман тек нақты расталған диагнозға немесе соған күдік болған жағдайда, мемлекет бекіткен клиникалық хаттама аясындағы тексерулерге ұсыныс береді. Хаттамаға кірмейтін артық тексерулерге бұдан былай мемлекеттік жолдама берілмейді.

5. Уақыт нормативтері: Асығыс қабылдауға тосқауыл

Денсаулық сақтау министрлігі әрбір медициналық қызметтің орындалу уақытына нақты нормативтер бекітті. Бұл — қызмет сапасын арттыруға бағытталған. Қазір кейбір емханаларда қабылдау конвейерге айналған: УЗИ-ге түскен адам кушеткадан тұрып үлгермей жатып, есіктен келесі азамат кіреді. Табиғи түрде мұндай асығыстық диагностикалық қателіктерге әкеледі.

Ресми бекітілген жаңа уақыт нормативтері:

Оған қоса, медициналық ақпараттық жүйелердегі дәрігердің жұмыс алгоритмі жеңілдетілді. Бұрын дәрігер жүйеге дерек енгізу үшін 7 түрлі қадам жасайтын болса, енді аурудың ХБЖ (МКБ) кодын көрсетсе жеткілікті — қаржыландыру көзін (ТМККК немесе МӘМС) жүйенің өзі автоматты түрде анықтайды. Бұл да дәрігердің компьютерге емес, пациентке көбірек уақыт бөлуіне мүмкіндік береді.

Емханаға тіркелу ережесі де өзгеруде

Бұл реформалармен қатар Денсаулық сақтау министрлігі емханаға тіркелу тәртібін де қайта қарап жатыр. Жыл сайын күзге таман (1 қыркүйек – 1 қараша) өтетін Дәстүрлі тіркеу науқанынан кезең-кезеңімен бас тарту ұсынылуда.

Себебі, емханаларды қаржыландыру қазір жыл сайын емес, ай сайын орындалады. Бұрын азамат күзде емханасын ауыстырса, оның қызметін тек келесі жылдың 1 қаңтарынан бастап қана пайдалана алатын. Жаңа ереже қабылданса, пациент қай айда тіркелді, содан кейінгі айдан бастап-ақ жаңа емханасынан ем ала береді.

Сондай-ақ, шағын, материалдық базасы әлсіз емханаларды ірілендіру саясаты қарастырылуда. Мақсат — пациент емханаға келгенде барлық қызметті бір жерден алуы тиіс. Ол үшін емханаға тіркелген халық саны кемінде 10 мың адамнан асуы көзделеді. Бірақ бұл реформа бір күнде жасалмайды, ол 5 мың, 8 мың және 10 мың болып кезең-кезеңімен іске аспақ.

Халықаралық тәжірибе: «Қақпашы дәрігер» модельдері

Әлемдік медицинада бұл бағытта екі негізгі модель бар:

1. Ұлыбританияның NHS жүйесі (Gatekeeper моделі): Мұнда әрбір азамат жалпы тәжірибелік дәрігерге (GP) бекітіледі. Тек соның жолдамасымен гастроэнтерологқа немесе хирургке өте алады. Бұл жүйе бюджет қаржысын үнемдегенімен, тар маманның қабылдауын айлап күту сияқты үлкен кезекті тудырады.

2. Түркияның Отбасылық дәрігерлік моделі: 2000-жылдардың ортасында енгізілген. Барлық бастапқы диагностика отбасылық дәрігердің мойнына жүктелген, олар алғашқы сүзгі ретінде жұмыс істейді.

Қазақстанның 3 тамыздан бастап енгізген жүйесі — осы екі модельдің ортасындағы икемді нұсқа. Учаскелік дәрігердің «қақпашы» (Gatekeeper) рөлі сақталады, ол алғашқы жолдаманы береді. Бірақ пациент тар маманға бір рет жеткеннен кейін, әрі қарай емделу мен тексеруде оның қозғалыс еркіндігі арттырылады. Бұл британиялық жүйенің «әр сапар сайын терапевтке қайта бару» сияқты ауыр бюрократиясын азайтады.

Реформаның оң тұстары мен ықтимал тәуекелдері

Пациент не ұтады?

• Уақыт үнемделеді: Бір ауру бойынша емделу жолы қысқарады, терапевтке қайта барып, кезекте отыру азаяды;

• Қайталама қабылдау жеңілдейді: Кесте 2 айға ашық болғандықтан, дәрігер сізді келесі айдың кез келген күніне өзі жаза алады;

• Сапа артады: Бөлінген 20-40 минуттық нормативтер дәрігердің пациентті асықпай, мұқият қарауына жағдай жасайды;

• Артық талдаулар азаяды: Тек клиникалық хаттамаға негізделген тексерулер тағайындалатындықтан, созыбалаңдыққа жол берілмейді.

Қандай рискілер бар?

Қорытынды: Ереже бекітілді, ал орындалуы ше?

Жаңа бұйрықтың басты артықшылығы — ол емдеу процесіндегі нақты бюрократиялық бөгеттерді жоюға бағытталған. Пациентті қажытатын «жолдама үшін қайта-қайта жүгіру» үрдісін заң жүзінде тоқтату — үлкен прогресс.

Десе де, заңның жазылуы бір басқа, оның емхана дәлізінде орындалуы мүлдем бөлек дүние. Мемлекеттік органдар мұндай ережелердің бұған дейін де қағаз жүзінде болғанын, бірақ орындалмағанын жасырмайды.

Реформа сәтті болуы үшін мына шарттар орындалуы тиіс:

1. Бақылау мен кері байланыс: Егер емхана кестені 2 айға ашпаса немесе тар маман жолдама беруден бас тартып, қайтадан терапевтке сілтесе, пациент шағымдана алатын нақты тетіктер (кол-орталықтар, QR-жүйелер) әрі қарай да мүлтіксіз жұмыс істеуі керек.

2. Кадр мәселесін шешу: 20 минуттық норматив дәрігерлердің жүктемесін азайту арқылы сапаны көтергенімен, олардың жалпы саны көбеймейінше, қабылдауға жазылу кезегі созылып кетеді. Сондықтан бұл реформа маман даярлау және оларды жүйеде ұстап қалу саясатымен қатар жүруі тиіс.

3. Ақпараттандыру: Халық бұл өзгерістер туралы білуі керек. Өз құқығын білмеген пациент бұрынғы дағдысымен тағы да учаскелік дәрігердің есігін тоздыра береді.

Медициналық реформаның сапасы бұйрықтардың санымен емес, қарапайым науқастың емханадағы мәселесін қаншалықты жылдам әрі толық шеше алғанымен өлшенеді. 3 тамыздан бастап бұл жол қағаз жүзінде қысқарды. Оның нақты өмірде сапалы жұмыс істеп-істемейтінін алдағы айларда емхана кабинетінің алдындағы реалиттік кезек сипаты көрсетеді.