2026 жылдың 5 маусымында Қазақстан Ұлттық банкі сегіз айға созылған үзілістен кейін алғаш рет базалық мөлшерлемені 18%-дан 17%-ға төмендетті. Бұл — 2025 жылдың қазан айынан бері елдегі монетарлық саясаттың алғаш рет жұмсаруы. Реттеушінің бұл қадамға баруының техникалық себебі айқын: мамыр айындағы жылдық инфляция деңгейі 10,4%-ға дейін бәсеңдеді (салыстыру үшін: өткен жылдың қыркүйегінде бұл көрсеткіш 12,9% болған еді). Бұл туралы Qazaqtoday порталы сараптап көрмек.
Алайда макроэкономикалық шешімдер ешқашан таза техникалық сипатта қалмайды. Олардың әрқайсысы ипотека төлеп жүрген қарапайым отбасының, депозиті бар зейнеткердің немесе тауар экспорттайтын кәсіпкердің күнделікті өміріне тікелей әсер етеді. Сондықтан бүгінгі басты сұрақ: 1 пайыздық пунктке төмендеу — қаржылық жеңілдіктің басы ма, әлде уақытша тыныстау ма?
Мөлшерлеме — экономиканың термостаты
Базалық мөлшерлеме — Орталық банктің нарықты реттейтін ең қуатты тетігі. Оның жұмыс істеу принципі екі бағыттан тұрады:
- Мөлшерлеме жоғары болғанда: Ақша «қымбаттайды», несиелер бойынша пайыздар өседі, бизнес пен халық шығынды азайтып, қаржы жинауға көшеді. Ішкі тұтынудың төмендеуі тауар бағасының өсуін тежейді, яғни инфляция ауыздықталады.
- Мөлшерлеме төмендегенде: Ақша «арзандайды». Қысқа мерзімді перспективада бұл валюта нарығы қатысушыларының девальвациялық күтулерінен туындап, теңгенің әлсіреуіне әкелуі мүмкін. Алайда ұзақ мерзімді кезеңде инфляцияның тұрақты баяулауы, керісінше, ұлттық валютаның ішкі қуатын нығайтады.
Ұлттық банктің Ақша-кредит саясаты комитеті жыл сайын 8 рет жиналады. 2026 жылғы күнтізбе бойынша келесі шешімдер 24 шілдеде, 4 қыркүйекте, 23 қазанда және 4 желтоқсанда қабылданады. Әрбір шешім — экономистер мен банкирлерден бастап, теңге бағамына тәуелді миллиондаған қарапайым азаматтар үшін басты бағдаршам.
Қазақстанның базалық мөлшерлеме хроникасы (2022–2026 жж.)
- 2022 жыл: Геосаяси дағдарыс тұсында мөлшерлемені шұғыл көтеру; жыл соңында — 16,75%;
- 2023 жыл: Саясатты біртіндеп жұмсарту; жыл соңында — 15,75%;
- 2024 жыл: Төмендету үрдісінің жалғасуы; жыл соңында — 14,25%;
- 2025 жылғы наурыз: Инфляциялық қысым мен жаңа Салық кодексі (ҚҚС күтулері) аясында 16,5%-ға күрт көтеру;
- 2025 жылғы қазан: Шегіне жеткізіп, 18%-ға дейін өсіру;
- 2026 жылғы маусым: Алғашқы жұмсару белгісі — 17%.
Бұл — халықаралық практикада жиі кездесетін «жоғары үстіртті» (higher-for-longer) монетарлық саясаттың үлгісі: мөлшерлеме ұзақ уақыт бойы ең жоғарғы шыңында ұсталады да, инфляцияның беті қайтқаны нақты дәлелденгенде ғана төмендетіледі. АҚШ-тың ФРС-і, Еуропаның ЕЦБ-сы мен Ұлыбритания Орталық банкі 2022–2024 жылдары дәл осы сценариймен жүріп өткен болатын.
Төмендеудің экономикалық 4 арнасы
1. Ипотека нарығы: Үміт үлкен, бірақ нәтиже баяу
Қазақстандықтарды базалық мөлшерлеме мәселесі ең алдымен баспана несиесі арқылы қызықтырады. Krisha.kz пен Informburo.kz сараптамаларына сүйенсек, қазіргі уақытта екінші нарықтағы коммерциялық ипотека шарттары өте ауыр:
- Стандартты нарықтық ипотека: Мөлшерлеме 22,3%-дан (ЖТСМ — 24,9%-дан) басталады;
- Жартылай кепілдік ипотека (заем көлемінің 20%-ы депозитте болса): Мөлшерлеме 5%-дан жоғары (бірақ бұл кепілзат ауқымына тікелей байланысты);
- «Отбасы банк» жүйесі (мемлекеттік қолдаумен): Мөлшерлеме 5-7% аралығында;
- Bank of China Kazakhstan 2026 жылдың соңына дейін ипотека беруді мүлдем тоқтатты, ал Jusan, Bereke, Freedom Bank бұл өнімді өте шектеулі көлемде ғана ұсынып отыр.
Бұл — нарықтың тоқырау шегіне жеткенін көрсетеді. Nationalbusiness.kz талдауында атап көрсетілгендей, коммерциялық банктер халықтан депозиттерді 18-20% ЖТСМ (жылдық тиімді сыйақы мөлшерлемесі) бойынша тартып отырғандықтан, олардың беретін ипотекасы 20-25%-дан төмен түспейді. Сондықтан Ұлттық банктің 1 пайыздық қадамы банктердің қорлану (фондтау) құнына бірден әсер ете қоймайды. Нарықтық ипотеканың жандануы үшін базалық мөлшерлеме кем дегенде 14-15% деңгейіне түсуі тиіс. Ал бұл, оптимистік болжам бойынша, 2027 жылдың соңына дейін орындала қоюы екіталай.
Қаржы сарапшысы Арман Байғанов: «Қазақстанда ипотеканың максималды мөлшерлемесі заңмен 20% деңгейінде шектелген. Егер банктер халықтан ақшаны 18%-бен жинаса, оны 20%-бен ипотекаға беру экономикалық тұрғыдан ешбір банкті ақтамайды», — дейді.
2. Бизнесті несиелеу: Серпін бар, бірақ уақыт керек
Мөлшерлеменің төмендеуі ірі және орта бизнеске екі бағытта әсер етеді:
- Тікелей әсер: Банктер кәсіпкерлерге несие беру пайыздарын қайта қарайды (бірақ бұл процесс әдетте 3-6 айға кешігіп жетеді);
- Жанама әсер: Жалпы нарықтағы белсенділіктің — тұтыну сұранысы мен инвестиция көлемінің артуы.
Қазіргі таңда Қазақстанда орташа бизнес-несие мөлшерлемесі 22–26% аралығында тұр. Миллиардтаған теңге несие порфелі бар ірі компания үшін 1%-дық жеңілдік — айына ондаған миллион теңге үнемдеу деген сөз. Алайда, шағын кәсіпкерлік бұл өзгерісті сезіне қоймайды, өйткені банктер шағын бизнеске тәуекел маржасын әрдайым жоғары есептейді.
«Атамекен» ұлттық кәсіпкерлер палатасының талдауында (елдегі 207 мың ЖК-ның жабылу контексінде) базалық мөлшерлеменің төмендеуі — ағымдағы нарықтық қысымнан шығудың қажетті, бірақ әлі де жеткіліксіз шарты ретінде бағаланған.
3. Депозиттер нарығы: «Алтын ғасырдың» аяқталуы
Базалық мөлшерлеменің төмендеуі — депозит салымшылары үшін жағымсыз хабар. Қазіргі уақытта екінші деңгейлі банктердегі теңгелік депозиттер бойынша орташа ЖТСМ 15–18% деңгейінде тұр. Бұл — соңғы онжылдықтағы ең жоғары көрсеткіш.
Қарапайым есеп: Депозитке 10 миллион теңге салған азамат 17% жылдық сыйақымен ай сайын тұрақты табыс тауып отыр. Егер базалық мөлшерлеме алдағы уақытта 14%-ға дейін құлдыраса, депозит пайыздары да 14-15%-ға түседі де, салымшының жылдық кірісі айтарлықтай қысқарады. Бұл өзге табысы жоқ, пассивті кіріске сүйенген зейнеткерлер үшін үлкен шығын.
Алайда, мұндағы басты көрсеткіш — инфляцияны шегергендегі шынайы мөлшерлеме. 17%-дық депозит пен 10,4%-дық инфляция жағдайында салымшының нақты таза табысы — 6,6%-ды құрайды. Бұл — әлемдік стандарт бойынша өте жоғары табыстылық. Ұлттық банктің болжамы орындалып, инфляция 9-11% диапазонына тұрақтанса, депозит пайызы төмендеген күннің өзінде де салымшылар 4-5% деңгейіндегі нақты әлемдік нормалық табысын сақтап қалады.
4. Теңге бағамы: Сұраныс пен ұсыныс теңгерімі
Экономикалық теория бойынша, мөлшерлеменің төмендеуі ұлттық валютаның әлсіреуіне әкелуі тиіс. Өйткені теңгелік активтердің табыстылығы азайған соң, шетелдік инвесторлардың оған деген қызығушылығы төмендейді. Бірақ Қазақстан жағдайында теңге бағамына тек мөлшерлеме емес, мынадай сыртқы факторлар да тікелей әсер етеді:
- Әлемдік нарықтағы мұнай бағасы (Brent, WTI);
- АҚШ ФРС-інің саясаты аясындағы доллардың жаһандық индексі;
- Ресей рублі мен Қытай юанінің құбылуы;
- Геосаяси тәуекелдер.
Ұлттық банктің ресми мәлімдемесінде: «Инфляция болжамының қайта қаралуына іс жүзіндегі баға өсімінің баяулауы, ҚҚС өзгерісінің ішкі нарыққа күтілгеннен жұмсақ әсер етуі және теңге бағамының тұрақтылығы негіз болды», — деп көрсетілген. Бұл маңызды нюанс: 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында теңге бағамы тұрақтылық танытты. Міне, осы фактор Ұлттық банктің мөлшерлемені батыл төмендетуіне жол ашқан негізгі алғышарт болды.
Халықаралық тәжірибе: Үш түрлі модель
АҚШ ФРС: Классикалық монетарлық цикл
ФРС 2022–2023 жылдары жоғары инфляциямен күрес жолында мөлшерлемені 0,25%-дан 5,5%-ға дейін көтерді. Бұл — соңғы 40 жылдағы ең агрессивті цикл болды. Инфляция мақсатты 2% деңгейіне жақындаған соң, 2024 жылдан бастап мөлшерлемені біртіндеп төмендетуді қолға алды. Түйін: Монетарлық шектеу саясаты экономика үшін ауыр тигенімен, инфляцияны ауыздықтаудың ең сенімді құралы екенін дәлелдеді. Қазақстан да қазір дәл осы траекториямен келе жатыр.
Еуропалық Орталық банк (ЕЦБ): Тұрақтылық үлгісі
Еуроаймақта инфляция 2-3% диапазонында сақталғандықтан, ЕЦБ ставкасы айтарлықтай жұмсақ деңгейде тұр. Ал Жапонияда бұл көрсеткіш тіпті төмен. Бұл — әртараптандырылған экспорттың, мықты институттар мен тұрақты экономикалық модельдің нәтижесі. Қазақстан мен Еуропа арасындағы мөлшерлеме алшақтығы — біздің шикізаттық экономикамыздың дамыған нарықтардан құрылымдық тұрғыдан қаншалықты артта қалып қойғанының тікелей индикаторы.
Түркия: Сәтсіз эксперименттен сабақ алу
Ең айқын мысал — Түркия кейсі. 2022–2023 жылдары ел басшылығы «жоғары мөлшерлеме инфляцияны тудырады» деген экономикалық қисынға қайшы теорияны ұстанып, Орталық банктің ставкасын 8,5%-ға дейін күштеп түсірді. Салдары апатты болды: инфляция 75%-дан асып, лира құрдымға кетті.
2023 жылдың соңында елдің қаржылық блогы классикалық монетарлық саясатқа шұғыл қайта оралып, ставканы 50%-ға дейін көтеруге мәжбүр болды. Осы қатаң шаралардың арқасында ғана инфляция 75%-дан 31%-ға дейін бәсеңдеді. Басты сабақ: Нарық заңдылықтары мен монетарлық ережелерді саяси мақсатта бұзу — ұлттық апатқа әкеледі. Қазақстан Ұлттық банкінің бұндай эксперименттерге бармай, ортодоксальды ғылыми жолды ұстануы — макроэкономикалық тұрақтылығымыздың жалғыз кепілі.
Әлеуметтік-экономикалық салдары мен болжамдар
| Тараптар | Оң әсерлері мен мүмкіндіктер | Теріс тұстары мен тәуекелдер |
| Халық пен Тұтынушылар үшін | • Мөлшерлеме 13-14%-ға түскен жағдайда (2027–2028 жж.) нарықтық ипотека қайта жанданады. • Тұтынушылық несиелер мен бөліп төлеу (рассрочка) пайыздары уақыт өте келе төмендейді. | • Депозиттер бойынша пайыздық табыс біртіндеп азаяды. • Импорттық тауарлардың қымбаттау қаупі сақталады. |
| Бизнес пен Экономика үшін | • Ірі несие портфелі бар компаниялар үшін несие шығындары азаяды. • Ұзақ мерзімді инвестициялық жобаларды жоспарлауға мүмкіндік туады. | • Қысқа мерзімді кезеңде сыртқы алыпсатарлардың carry trade (валюталық арбитраж) операцияларынан келетін пайдасы азайып, капиталдың сыртқа ағуы мүмкін. |
2026–2027 жылдарға арналған даму сценарийлері
- Оптимистік сценарий: Инфляция 2026 жылдың соңында 9%-ға, ал 2027 жылы 7-8%-ға дейін төмендейді. Базалық мөлшерлеме 2027 жылдың аяғында 13-14%-ға дейін құлдырап, несиелендіру нарығы толық іске қосылады.
- Бейтарап сценарий: Коммуналдық тарифтердің өсуі мен импорт құнының қысымы инфляцияны 10-11% деңгейінде ұстап тұрады. Реттеуші мөлшерлемені 15-16%-дан төмен түсіре алмайды.
- Пессимистік сценарий: Әлемдік нарықта мұнай бағасы күрт құлдырап, геосаяси факторлар күшейеді. Инфляциялық күтулер қайта бас көтеріп, Ұлттық банк мөлшерлемені 17-18% деңгейінде құлыптап тастауға мәжбүр болады.
1 пайыздық қадам — үлкен үрдістің бастауы
Ұлттық банктің базалық мөлшерлемені 17%-ға түсіру туралы шешімі — макроэкономикалық цикл бағытының оңтайлы бағытқа бұрылғанының белгісі, бірақ бұл дағдарыстың толық аяқталғанын білдірмейді. 17% — әлі де өте жоғары, «қатаң» шектеу саясаты. ЭЫДҰ (О合Д) елдеріндегі орташа орталық банк ставкасы 3-4%-дан аспайтынын ескеруіміз керек.
Ұзақ мерзімді макроэкономикалық басымдықтар:
- Инфляциялық мақсатқа (таргетке) жету: Ұлттық банктің стратегиялық межесі — 5%. Ал 2026 жылдың соңына жоспарланған 9%-дық болжам бұл мақсаттан әлі де екі есе жоғары. Алда үлкен жұмыс тұр.
- Фискалдық тәртіпті күшейту: Тек монетарлық құралдармен инфляцияны жеңу мүмкін емес. Мемлекеттік бюджет тапшылығының жоғары болуы ішкі нарықтағы баға өсіміне үнемі май құйып отырады. ХВҚ мен Дүниежүзілік банк есептері бұл екі саясаттың (монетарлық және фискалдық) қатар жүруі тиіс екенін тікелей айтады.
- Құрылымдық реформалар: Экономиканың мұнайға тәуелділігін азайтып, шынайы бәсекелестікті дамыту ғана инфляциялық қысымды түпкілікті жояды.
Ұлттық банктің бұл қадамы ертең-ақ нақты бір отбасының ипотекалық жүгін жеңілдете қоймас. Бірақ бұл — бүкіл экономика организмінің сауыға бастағанын көрсететін барометр. 18%-дан 17%-ға дейінгі қадам — шағын, бірақ бағыты нақты басылған қадам. Ендігі мәселе — ел экономикасының құрылымдық жүйесі осы сапарды сүрінбей жалғастыруға мүмкіндік бере ала ма, жоқ па — барлығы осыған байланысты. Өйткені базалық мөлшерлеме — экономиканың тек термостаты ғана, ал бөлменің ішін жылытатын немесе суытатын — біз тұрғызған мемлекеттік жүйенің шынайы сапасы.
Сурет: ЖИ
