БҰҰ Даму бағдарламасы (БҰҰДБ) Қазақстанның болашағына қатысты қатал да нақты болжам жасап отыр: 2040 жылға қарай ел өзінің суға деген сұранысының тек 50%-ын ғана қанағаттандыра алуы мүмкін. Бұл — қазіргі деңгеймен салыстырғанда су тапшылығы екі есе артады деген сөз. Осы дағдарыстың салдарынан 2050 жылға қарай ел ЖІӨ-сінің (жалпы ішкі өнімінің) 6%-ы жоғалуы ықтимал.
Халықаралық сарапшылар Орталық Азияның бес мемлекеті де 2030–2040 жылдар аралығында жүйелі су тапшылығы құрсауында қалатынын ескертеді. Бұл — қол созым жердегі, небәрі бір ұрпақ ауысу кезеңінде келетін нақты қатер.
Қазақстанның су теңгерімі — сыртқа тәуелділік
Қазақстанның гидрологиялық портреті бір ащы шындықты ашады: елдегі жылдық орташа су ағыны — 102,3 текше километр (км³). Бұл көлемнің небәрі 55%-ы ғана өз аумағымызда түзіледі. Қалған 44%-дан астамы трансшекаралық өзендер арқылы көрші мемлекеттерден келеді. Олар:
- Қытайдан — Іле мен Ертіс;
- Қырғызстаннан — Шу мен Талас;
- Өзбекстан, Тәжікстан және Қырғызстан арқылы — Сырдария.
Салдарынан, Жамбыл облысы суға деген сұранысының 75%-ын Қырғызстанға телісе, Түркістан мен Қызылорда облыстары 90%-ын Сырдария арқылы Өзбекстаннан алады (Қырғызстан Су ресурстары қызметінің ресми деректері).
Бұл — тарихи тұрғыдан қалыптасқан күрделі геосаяси жағдай. Times of Central Asia басылымы атап өткендей, Меконг немесе Тигр-Евфрат бассейндеріндегі жағдайға мүлдем қарама-қайшы, Орталық Азияда өзеннің жоғары ағысында орналасқан елдер (Қырғызстан, Тәжікстан) экономикалық қуаты жағынан төменгі ағыстағы елдерден (Қазақстан, Өзбекстан) әлсіздеу. Бұл — дипломатиялық диалог үшін үлкен мүмкіндік әрі аймақтық тұрақсыздықтың басты ошағы.
Су тапшылығын тудыратын 4 басты фактор
1. Климаттың өзгеруі және мұздықтардың еруі
БҰҰДБ мәліметтері бойынша, Іле Алатауы мен Орталық Азияның өзге де тау жоталарындағы мұздықтар соңғы 60 жылда жыл сайын ауданы бойынша 0,73–0,76%-ға, ал көлемі бойынша шамамен 1%-ға кішірейіп келеді. Осы қарқын сақталса, Жоңғар мұздықтары 2080 жылға қарай, ал Солтүстік Іле мен Алтай мұздықтары 2085 жылға қарай толық жойылуы мүмкін.
Мұндағы басты парадокс: қазіргі уақытта еріп жатқан мұздықтар өзен арналарын уақытша суға толтырып тұр. Бірақ 2030–2050 жылдар аралығында бұл үрдіс шарықтау шегінен (пик) өткеннен кейін, су деңгейі күрт төмендейді. Бұл — табиғаттың бізге берген уақытша несиесі, бүгінгі мол судың артында болашақ қасіреттің көлеңкесі жатыр.
Caspian Policy Center (CPC) сарапшыларының мәліметінше, 2024 жылы қатты жауын-шашын мен қуаңшылықтың қатар келуінен Қазақстанда астық өнімі 26%-ға қысқарған. Ал 2021 жылғы тарихи құрғақшылық кезінде аймақтың 40%-ы зардап шегіп, мал жаппай қырылды. Ендігі жерде ауа райының бұндай ауытқулары кездейсоқ оқиға емес, жаңа климаттық нормаға айналып барады.
2. Инфрақұрылымның тозуы: Судың жартысы жолда жоғалады
Бұл — өңірдегі ең ауыр, бірақ ең аз айтылатын мәселе. Times of Central Asia есебіне сүйенсек, Орталық Азияның өзен жүйелеріндегі судың 40–50%-ы ескірген арналар мен тозығы жеткен желілердің кесірінен нысаналы жеріне жетпей, құмға сіңіп жоғалады. Аймақтағы жалпы судың 80–90%-ын тұтынатын ауыл шаруашылығында мақта, күріш сияқты ылғалды көп қажет ететін дақылдар әлі күнге дейін тиімсіз, ескі әдістермен суарылады.
БҰҰДБ сарапшылары Қазақстандағы су тапшылығының үш негізгі себебін айқындап берді:
- Табиғи себеп: Өзен ағынының 90%-ы тек көктемгі кезеңге тиесілі.
- Сыртқы себеп: Су көздерінің жартысына жуығы көрші елдерде бастау алады.
- Ішкі себеп: Шаруашылықтағы ауқымды экстенсивті суару жүйесі мен су шығындары.
Үшінші себеп — адамның өз қолымен реттеуге келетін фактор. Израиль немесе Норвегия тәжірибесін (тамшылатып суару, цифрлық бақылау) енгізу арқылы тек аграрлық сектордың өзінен 30–40% суды үнемдеуге болады.
3. Трансшекаралық геосаясат: Қытай факторы мен «Тәліптер» жобасы
Қазақстанның ең ірі су серіктесі — Қытай Халық Республикасы. Қазіргі таңда Қазақстан-Қытай бірлескен комиссиясы жұмыс істегенімен, трансшекаралық өзендерді нақты бөлу туралы ресми келісімге әлі күнге дейін қол қойылған жоқ.
Отандық сарапшылардың айтуынша, Қазақстан мен Қытай — Орталық Азияда БҰҰ-ның су конвенцияларына бірдей қол қойған жалғыз елдер жұбы. Алайда, екіжақты келіссөздердегі басты түйткіл: тараптар ортақ өзендерде құрылыс бастағанда бір-бірін жай ғана хабардар етуі керек пе, әлде ресми келісімін алуы тиіс пе деген сұраққа тіреледі. «Хабарлау» режимі тек ағыстың жоғарғы жағында отырған Қытай үшін ғана тиімді, өйткені бұл оның су жобаларын дербес жүзеге асыруына жол ашады.
Екінші қауіпті аймақ — Ауғанстандағы Қоштепа (Qosh Tepa) арнасының құрылысы. Тәліптер үкіметі 2022 жылы бастаған бұл жоба толық іске қосылған жағдайда, Амудариядан жылына 4–4,5 млрд текше метр суды бұрып әкетеді. Буровиктік бұл қадам Өзбекстан үшін үлкен экологиялық соққы болғанымен, оның жанама зардабы Қазақстанға да тиеді: Амудариядағы судың азаюы бүкіл Сырдария-Амудария бассейнінің тепе-теңдігін бұзып, Арал апатының екінші толқынына жағдай жасайды.
4. Демографиялық өсім мен тұтынудың артуы
Сараптамалық болжамдар бойынша, аймақ халқының саны 2040 жылға қарай тағы 25%-ға өседі. Бұл ауыз су мен өнеркәсіптік тұтыну көлемін еселей түспек. Қазақстан Парламенті Мәжілісінде атап өтілгендей, 2040 жылға қарай елімізде су тұтыну көлемі 46%-ға артып, су тапшылығы жылына 12 миллиард текше метрге дейін жетуі мүмкін.
Тарихи сабақ: Арал қасіреті — жай ғана ескерту емес
Aрал теңізінің тартылуы — адамзат тарихындағы ең ірі техногендік экологиялық апат. Оның статистикасы сұмдық:
- 1960–1990 жылдары аймақтағы суарылатын жер көлемі жасанды түрде 2 есе ұлғайып, 7 миллион гектарға жетті.
- Арал теңізінің су көлемі 3 еседен астам қысқарды (1083 км³-ден 323 км³-ке дейін құлдырады).
- Бұрын жылына 60 мың тонна балық ауланған айдын бүгінде өндірістік маңызын толық жойды.
- Теңіз табанында 60 мың км² аумақты қамтитын «Аралқұм» атты жаңа улы шөл пайда болды.
Aрал қасіретінің негізгі себебі — су ресурстарын тұрпайы әрі тиімсіз басқарудың, кеңестік солақай саясаттың тікелей салдары. Бүгінде Қазақстан Дүниежүзілік банктің қолдауымен Көкарал бөгетін салып, Кіші Аралды ішінара қалпына келтіргенімен, бұл локальді табыс қана, ол бүкіл аймақтық деңгейдегі жаһандық дағдарысты толық шеше алмайды.
Экономикалық салдар: ЖІӨ-нің 6%-ы қайда кетеді?
| Тұтынушы секторлар | Су тапшылығының тигізетін тікелей зардаптары |
| Ауыл шаруашылығы | Ең қатты соққы алатын сала. Су тапшылығы елдің азық-түлік қауіпсіздігіне тікелей қауіп төндіреді. |
| Энергетика секторы | Жылу және атом электр станцияларын суыту үшін су ресурстары аса қажет. Ертіс пен Сырдария суының азаюы аймақтық энергия теңгерімін бұзады. |
| Коммуналдық шаруашылық | Ірі қалалардағы урбанизация мен халық санының өсуі қалалық инфрақұрылымға түсетін салмақты арттырады. |
Қазақстан үкіметі бұл қатердің алдын алу үшін Су ресурстары және ирригация министрлігін құрып, жаңа Су кодексін әзірлеп жатыр. Халықаралық даму банктерімен де серіктестік орнатылуда. Дегенмен, бұл шаралардың тиімділігі тек қағаз жүзінде қалмай, іс жүзіне асқанда ғана белгілі болады.
Болашақты құтқарудың 6 нақты қадамы
Қорыта айтқанда, Орталық Азиядағы су тапшылығы — Арал трагедиясының кеңейтілген нұсқасы, бірақ бұл жолы біз қатердің бетін алдын ала болжай алып отырмыз. Бұл — детерминирленген, өзгермейтін сценарий емес, біздің оны өзгертуге мүмкіндігіміз бар.
Қазақстан үшін стратегиялық маңызды қадамдар:
- Жүйелі цифрландыру және Израиль моделі: Су шығынын егжей-тегжейлі қадағалайтын мониторинг енгізу. Израильде 1948 жылдан бері халық саны 10 есе өссе де, технологияның арқасында жалпы су шығыны азайған.
- Қытаймен нақты келісімге келу: Дипломатиялық келіссөздерді «хабарлау» режимінен «міндетті келісу» деңгейіне өткізіп, Іле мен Ертіс өзендерінен Қазақстанға тиесілі нақты су квотасын бекіту.
- «Қоштепа» мәселесіндегі ортақ коалиция: Ауғанстанмен келіссөздерді Өзбекстанмен жеке-жеке емес, бүкіл Орталық Азия елдері атынан біртұтас аймақтық одақ ретінде жүргізу.
- Инфрақұрылымдық революция: Каналдар мен магистральдарды жаңартып, жолда жоғалатын 50% су шығынын халықаралық стандартқа сай 10–15%-ға дейін төмендету.
- Аграрлық реформа: Суды тым көп қажет ететін дақылдар (мақта, күріш) көлемін азайтып, құрғақшылыққа төзімді балама өнімдерге көшу.
- Қаржылық жауапкершілік: Өзеннің жоғары ағысындағы елдермен су нысандарын бірлесіп күтіп ұстаудың нақты нарықтық тетігін жасау. Қазіргі уақытта Қазақстанның Қырғызстанға Шу мен Талас өзендері үшін төлейтін жылына 279 мың доллары — болашақ инфрақұрылымдық шығындарды өтей алмайтын символикалық сома ғана.
Су геосаясаты — бұл соғыс емес, бұл мемлекеттің өз болашағына, келер ұрпағына деген жауапкершілігінің өлшемі. 2040 жылға дейін небәрі 14 жыл уақыт қалды. Бүгін қабылданатын шешімдер қазіргі мектеп оқушыларының болашақта қандай елде өмір сүретінін айқындайды. Су саясаты — мемлекеттің келешек алдындағы ең үлкен емтиханы.
Сурет: ЖИ жасады
