2026 жылғы бірінші тоқсанның қорытындылары елдегі мұнай өңдеу саласында жаңа пікірталас тудырды. Қазақстан ішкі нарықты қамтамасыз ету үшін бензин экспортына көп жылдан бері тыйым салғанына қарамастан, осы тоқсан ішінде шетелге 54,3 мың тоннаға жуық автобензин жөнелтті. Бұл көрсеткіш өткен жылғы бірінші тоқсанмен салыстырғанда айтарлықтай жоғары. Осы орайда маңызды сұрақ туындайды: бұл жекелеген рұқсаттар шеңберіндегі уақытша жағдай ма, әлде елдің отын стратегиясындағы жүйелі өзгерістің белгісі ме? Бұл туралы QazaqToday.info ақпараттық порталы хабарлайды.
Шектеулер мен «Конденсат» феномені
Қазақстан соңғы екі жылда бензин мен дизель отынын сыртқа шығаруға қатаң шектеу қойып келеді. Үкімет автокөлік және теміржол арқылы бензинді ЕАЭО шегінен тысқары шығаруға тыйым салған болатын. Бұл шара ішкі тапшылықтың алдын алу үшін қабылданды. Себебі, Қазақстандағы бензин бағасы көршілес елдермен (әсіресе Ресеймен) салыстырғанда едәуір төмен, бұл «сұр экспорттың» белең алуына себеп болды.
Дегенмен, бұл шектеулердің өз ерекшелігі бар. Батыс Қазақстан облысында орналасқан «Конденсат» зауыты ережеден тыс мәртебеге ие. Бұл шағын мұнай өңдеу зауыты 2024 жылдың ақпанынан бастап ресейлік «Татнефть» компаниясының өңдеуге берілген (давальдық) шикізатын — нафтаны өңдеп келеді. Ал 2024 жылдың мамырынан бастап оған Еуразиялық экономикалық одақтан тыс елдерге автобензин экспорттауға арнайы рұқсат берілді.
«Конденсат» — еліміздегі үш ірі мұнай өңдеу зауытынан (Атырау, Шымкент, Павлодар) бөлек, жылдық қуаттылығы шамамен 850 мың тонна болатын төртінші зауыт. Оның басты ерекшелігі — негізінен импорттық шикізатпен жұмыс істейді және экспортқа бағдарланған. Энергетика министрлігі бекіткен кестеге сәйкес, 2025 жылғы желтоқсанда зауыттың квотасы 31 950 тоннаға жетіп, рекордтық деңгейді көрсетті. Осыны ескерсек, 2026 жылғы бірінші тоқсандағы 54,3 мың тонналық экспорт — бір зауыт шеңберіндегі заңды әрі жоспарлы жөнелтілім болып табылады.
Негізгі талдау
1. Цифрлар не дейді?
2025 жылдың қаңтар–қараша айларында Қазақстан барлығы шамамен 199,6 мың тонна бензин экспорттаса, бір жыл бұрын бұл көрсеткіш небәрі 44,3 мың тонна болған еді. Яғни, жылдық өсім 4,5 есені құрады.
Argus агенттігінің мәліметінше, 2025 жылы Қазақстандағы бензин өндірісі 10%-ға өсіп, 5,4 миллион тоннаға жетті. Ал жалпы өнім көлемі (авиакеросинді қоса алғанда) 6 миллион тоннадан асты. Дәл осы профицит — ішкі сұраныстан асып түскен көлем — экспортқа жол ашты.
2026 жылғы бірінші тоқсандағы экспорттың географиялық құрылымы төмендегідей:
-
45% — Өзбекстанға;
-
45% — Ауғанстанға;
-
10% — Әзербайжан мен Тәжікстанға бағытталған.
2. Экспорттың өсуіне әсер еткен факторлар
-
Ресей нарығындағы жағдай: 2025 жылдың тамызынан бастап Ресей ішкі бензин тапшылығына байланысты экспортты шектеді. Бұл Орталық Азия нарығында бос тауашаның (ниша) пайда болуына әкелді. Қазақстандық өнім осы кеңістікті ішінара толтыра бастады.
-
Орталық Азиядағы сұраныс: Өзбекстанның бензин импорты 2026 жылдың алғашқы айларында екі еседен астам өсті. Ауғанстан да тұрақты тұтынушыға айналып келеді.
-
Ішкі профицит: Шымкент зауытының үздіксіз жұмысы мен өндіріс көлемінің артуы үкіметке «Конденсат» зауыты арқылы артық өнімді сыртқа шығаруға мүмкіндік берді.
3. Құзырлы органдардың ұстанымы
Қазіргі таңда мемлекет екіұдай позиция ұстанып отыр. Бір жағынан, 2026 жылдың соңына дейін жанармай экспортына тыйым ресми түрде ұзартылды. Екінші жағынан, «Конденсат» зауыты үшін квоталар көлемі тұрақты түрде ұлғайтылуда.
Салалық сарапшы Олег Червинскийдің пікірінше, экспорт рұқсаты іс жүзінде тек бір объектіге берілген. Ал «Energy Monitor» қорының директоры Нұрлан Жұмағұлов бұл жағдайды «сұр экспортты» азайтып, оны заңды арнаға бұру әрекеті деп бағалайды.
Экономикалық әсері және болжам
Оң әсерлері:
-
Бюджетке валюта түсімі: Мұнай өндірісінің жалпы төмендеуі жағдайында (2026 жылы өндіру 19,8%-ға азайды) дайын өнім экспорты экономика үшін маңызды қолдау.
-
Аймақтық дипломатия: Қазақстанның Орталық Азиядағы энергетикалық хаб ретіндегі рөлі күшейеді.
Тәуекелдер:
-
Баға қысымы: Бензин бағасына салынған мораторий 2026 жылғы наурызда аяқталды. Экспорттың артуы ішкі бағаның өсуіне қосымша түрткі болуы мүмкін.
-
Техникалық жөндеулер: 2026 жылы үш ірі зауыт кезекпен жөндеуге тоқтайды. Бұл уақытта экспортты тоқтатпау ішкі нарықта уақытша тапшылық тудыруы ықтимал.
Инфляцияға әсері:
Бензин құны — тұтыну бағаларының индексіндегі маңызды компонент. Сарапшылардың есептеуінше, бензин бағасының 1%-ға өсуі жалпы инфляцияға 0,03–0,05% қосымша үлес қосады.
Бензин экспортының өсуі — заңсыз әрекет емес, белгілі бір шеңбердегі реттелген процесс. Алайда, үкімет бұл процесстің ашықтығын қамтамасыз етуі тиіс. Неліктен тек бір зауытқа басымдық берілгені және ішкі нарықтың қауіпсіздігі қалай сақталатыны туралы қоғамға нақты ақпарат қажет.
Президенттің тапсырмасымен салынатын қуаттылығы 10 миллион тонналық жаңа зауыт іске қосылғанда ғана Қазақстан энергетикалық егемендігін толық нығайтып, экспорт нарығының тұрақты ойыншысына айнала алады. Әзірге, қазіргі экспорттық өсім — үлкен стратегиялық өзгерістердің бастапқы кезеңі ғана.
Суретті ЖИ жасады
