2026 жылдың басы Қазақстанның білім беру жүйесі үшін технологиялық секіріс кезеңі болды. Егер бұдан екі жыл бұрын Жасанды интеллект (ЖИ) тек «эксперимент» ретінде қабылданса, бүгінде ол мектеп партасынан бастап, университет аудиторияларына дейін еніп үлгерді. Талғар ауданындағы Мәдениет үйінде өткен дәрістер мен Халықаралық журналистика қысқы мектебіндегі талқылаулар көрсеткендей, қоғамды бір ғана сауал мазалайды: ЖИ мұғалімді алмастыра ма, әлде оның басты көмекшісіне айнала ма? Бұл туралы QazaqToday.info ақпараттық порталы хабарлайды.
Мұғалімдер мен оқушылар: ЖИ-ді қолданудың жаңа форматы
Бүгінде қазақстандық мектептерде ЖИ-ді қолдану тек ChatGPT-ден эссе сұраумен шектелмейді. Процесс әлдеқайда тереңдей түскен.
-
Мұғалімдер үшін: ЖИ сабақ жоспарын құру уақытын 40%-ға қысқартты. Мұғалімдер енді конспект жазуға емес, оқушымен тікелей жұмыс істеуге уақыт тауып отыр.
-
Оқушылар үшін: Дербес оқыту траекториясы пайда болды. Егер бала математикадан есепті түсінбесе, ЖИ оның деңгейіне бейімделіп, тақырыпты қарапайым тілмен түсіндіріп береді.
Алайда, «машина оқытуы» (Machine Learning) мен «адам оқытуы» арасындағы айырмашылық жер мен көктей. Машина деректерді өңдейді, ал адам мағынаны түсінеді. ЖИ деректерді жылдам жинақтағанымен, баланың бойындағы сыни ойлау мен эмоционалды интеллектіні тек тірі ұстаз ғана қалыптастыра алады.
Спикерлер не дейді?
Саясат Нұрбек, ҚР Ғылым және жоғары білім министрі:
«Біз қазір ‘AI-native’ буынын тәрбиелеп жатырмыз. Біздің міндетіміз — ЖИ-ге тыйым салу емес, оны этикалық және тиімді пайдалануды үйрету. Қазақ тілді модельдердің (LLM) дамуы біздің тілдік кедергілерді жеңіп, жаһандық білім беру кеңістігіне еркін енуімізге жол ашады.»
Қуаныш Жұмабекұлы, білім беру саласындағы сарапшы:
«ЖИ — бұрынғы калькулятор сияқты. Ол есептеуді тездетеді, бірақ ойлауды алмастырмауы тиіс. Қазіргі мектептердегі басты мәселе — мұғалімдердің дайындығы. Біз технологияны бердік, бірақ онымен қалай жұмыс істеу керектігін әлі де тереңірек түсіндіруіміз қажет.»
Айнұр Кәрім, мектеп мұғалімі (Талғар ауданы):
«ЖИ маған презентация дайындауға, тест сұрақтарын құрастыруға көмектеседі. Бірақ ол баланың көзіндегі мұңды немесе қызығушылықты көре алмайды. Педагогика — бұл тек ақпарат беру емес, бұл — тәрбие. Сондықтан машина менің орнымды баса алмайды, бірақ менің ‘қолымды’ ұзартады.»
Практикалық кейстер: Қазақ тілді ЖИ модельдері
Соңғы бір айдағы ең үлкен жаңалық — қазақ тілінде еркін сөйлейтін және контексті түсінетін ЖИ модельдерінің (мысалы, KazLLM жобалары) білім беруге интеграциялануы.
-
Тіл үйрену: Оқушылар енді ағылшын немесе орыс тілді модельдерге тәуелді емес. Қазақ әдебиеті бойынша талдау жасау, Абайдың қара сөздерін ЖИ арқылы түсіндіру нақты шындыққа айналды.
-
Ауыл мектептері: ЖИ құралдары шалғайдағы ауыл мектептеріндегі маман тапшылығын ішінара өтеп жатыр. Тәжірибелі репетитордың орнына ЖИ-тренерлер қолданылуда.
Бәсеке ме, әлде серіктестік пе?
«Адам — Машина» қатынасындағы басты айырмашылықтарды төмендегі кестеден көруге болады:
| Сипаттама | Адам оқытуы (Human Learning) | Машина оқытуы (Machine Learning) |
| Жылдамдық | Төмен, жүйелі қабылдау | Өте жоғары, терабайттық дерек |
| Эмпатия | Бар, сезімге негізделген | Жоқ, алгоритмге негізделген |
| Шығармашылық | Жаңа идеялар тудыру | Бар деректі түрлендіру |
| Қателікпен жұмыс | Тәжірибе жинақтау | Модельді қайта оқыту |
Алда не күтіп тұр деген заңды сұрақ туындайды. Алдағы 5 жылда білім беру саласында «гибридті модель» орнайды. Мұғалім — ментор (бағыт беруші), ал ЖИ — ассистент (техникалық жұмысты атқарушы) рөлін атқарады.
Талғардағы немесе Алматыдағы кез келген білім беру жиынында айтылатын басты ой: ЖИ-ден қорыққан адам емес, оны меңгерген адам озады. Білім беру саласындағы ЖИ — бұл жай ғана құрал емес, бұл қазақстандық білім беру сапасын әлемдік деңгейге көтеруге берілген үлкен мүмкіндік.
Машина бізді оқыта алмайды, ол тек біздің оқуымызды жеңілдетеді. Ал шынайы білім әрқашан адам мен адамның арасындағы тікелей байланыстан туындайды.
Фото: ЖИ жасады
