Тариф өседі, құбыр өзгермейді: Астанада коммуналдық төлем неге ресми инфляциядан озып барады?
Астанада коммуналдық тарифтер 25-29%-ға өсті, бірақ ресми инфляция 9,2%. Тариф ақшасы қайда кетеді және тұрғын неге нәтиже көрмейді?
Сурет: жасанды интеллект
Қараша айының түбіртектері астаналықтарды тағы да шошытты. «Астана-Теплотранзит» компаниясы түсіндіргендей, жылу маусымы елордада 2 қазанда басталды, сондықтан қарашадағы түбіртектерде тұрғындар қазан айындағы жылу мен ыстық су үшін төлемді көрді. Бұл — жыл сайын қайталанатын маусымдық құбылыс. Бірақ 2026 жылы оның фоны басқаша: бір жылдың ішінде елордада тарифтердің өзі де айтарлықтай көтерілді.
Ресми статистика әзірге тыныш көрінеді. Ұлттық статистика бюросының дерегі бойынша, қазандағы жылдық инфляция 9,2 пайызға дейін баяулады, ал Астанада қазан айында тіпті айлық дефляция — минус 0,1 пайыз — тіркелді. Ал сол елордадағы тұрғынның түбіртегіндегі жекелеген баптар бір жылда 25-29 пайызға қымбаттады.
Бір қала, бір кезең, екі түрлі сан. Бұл мақалада осы алшақтықтың себебін, тариф ақшасының қайда кететінін және тұрғынның неге өсімнің нәтижесін көрмейтінін талдаймыз.
Сандар: мораторийден кейінгі секіріс
Алдымен фактілер. 2025 жылдың 16 қазанынан бастап елде коммуналдық тарифтерді көтеру барлық тұтынушы топтары үшін тоқтатылды, мораторий 2026 жылдың бірінші тоқсанының соңына дейін созылды. Мораторий аяқталған күні — 1 сәуірден бастап — Астанада жаңа тарифтер күшіне енді.
Табиғи монополияларды реттеу комитетінің Астана бойынша департаментінің бұйрықтарына сүйенген Inbusiness.kz талдамасы бойынша:
- Электр энергиясын беру тарифі (ҚҚС-сыз): мораторий кезіндегі 7,53 теңгеден 9,40 теңге/кВт·сағ-қа дейін — 25 пайызға өсті;
- Ауыз су халық үшін (орташа тариф): 79,7 теңгеден 102,90 теңге/текше метрге дейін — 29 пайызға өсті, ал 2027 жылы ол 123,48 теңге болады — тағы шамамен 20 пайыз;
- Заңды тұлғалар мен бюджеттік ұйымдар үшін ауыз су тарифі 19 пайызға өсті.
Бұл — тек бастапқы кезең. «Астана су арнасы» тарифтік өтінімін қорғаған кезде компания өкілі Назира Смаилова 2027-2030 жылдары тарифтің жыл сайын шамамен 11 пайыз шегінде өсуі күтілетінін айтқан еді.
Енді осы сандарды ресми инфляциямен қатар қойсақ, алшақтық айқын: су тарифі инфляциядан үш есеге жуық, электр энергиясын беру тарифі — екі еседен астам жылдам өсті.
Неге ресми инфляция мұны көрсетпейді
Бұл алшақтықтың артында ешқандай жасырын манипуляция жоқ. Оның үш әдіснамалық себебі бар.
Бірінші — себеттегі үлес. Бюро деректері бойынша, 2026 жылдың қаңтарынан бастап тұтыну бағалары индексінде азық-түлік тауарларының үлесі 41,1 пайыз, азық-түлікке жатпайтын тауарлар — 28,4 пайыз, ақылы қызметтер — 30,5 пайыз. Коммуналдық қызметтер — осы 30,5 пайыздың ішіндегі бір бөлігі ғана. Оның қасында көлік, байланыс, білім, денсаулық сақтау, мейрамхана қызметтері тұр. Сондықтан бір коммуналдық баптың 29 пайыздық өсуі жалпы индекске шағын салмақпен ғана әсер етеді.
Екінші — орташа ел бойынша есептеу. Ресми инфляция — бүкіл елдің орташа көрсеткіші. Әр қаланың тариф өзгерісі әр уақытта және әр мөлшерде болады. Астанадағы 29 пайыздық секіріс басқа өңірлердегі баяу өзгерістермен бірге орташаланады.
Үшінші — жылдық салыстырудың «тегістеуі». Тариф бір күнде секіреді, ал жылдық инфляция он екі айдың өзгерісін көрсетеді. Сәуірдегі секіріс жылдық көрсеткішке бір-ақ рет кіреді, ал келесі айларда ол «база» болып кетеді. Оның үстіне, мораторий кезеңінде тарифтер тоқтап тұрғандықтан, жылдық салыстыру жасанды түрде төмен көрінді.
Бұл әдіснамалық айырмашылықтардың бір маңызды салдары бар: ресми инфляция — орташа отбасының шығынын өлшейді, ал нақты отбасының шығыны орташадан айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін. Табысы төмен отбасының бюджетінде коммуналдық төлемнің үлесі орташадан жоғары, әсіресе қыс айларында. Ал ақылы қызметтердің жалпы бағасы бір жылда 10,3 пайызға өсті — жалпы инфляциядан жоғары. Яғни коммуналдық тарифтің өсуі ресми индекстің ішінде бар, бірақ ол бәрінен бұрын табысы шағын және жылу, су шығыны көп отбасыға тиеді.
Тариф ақшасы қайда кетеді?
Енді ең маңызды сұраққа келейік. Тариф өсті — ендеше құбырлар жаңаруы керек емес пе? Тұрғын бұл өсімнің нәтижесін неге көрмейді?
Жауаптың бір бөлігін «Астана су арнасының» өз тарифтік өтінімі береді. Компания өкілінің мәліметінше, 2026 жылға шығындар құрылымы 41 миллиард теңгені құрайды. Ал оның ішінде:
- Электр энергиясына шығын шамамен 6 миллиард теңге — соңғы екі жылда 2,5 есе өскен;
- Материалдық шығындар — реагенттер, жанар-жағармай, жөндеу материалдары — шамамен 7,5 миллиард теңге;
- Инвестициялық бағдарлама — 2026 жылға небәрі 2,9 миллиард теңге, ал бүкіл бесжылдыққа — 13,6 миллиард теңге.
Бұл сандар бүкіл тақырыптың өзегін ашады. Тарифтің басым бөлігі — желіні жаңартуға емес, қымбаттаған ағымдағы шығынды жабуға кетеді. Компанияның өзі сатып алатын электр энергиясы екі жылда 2,5 есе қымбаттаған. Яғни бір монополияның тарифінің өсуі екінші монополияның тарифін өсіреді, ал тұрғын осы тізбектің соңында тұр.
Тағы бір көрсеткіш — шығын. Компания өкілінің айтуынша, ауыз судың шығыны 21 пайызды құрайды, оның нормативтік бөлігі — 16,3 пайыз. Басқаша айтқанда, тазартылып, қалаға берілген судың бестен бірі тұтынушыға жетпей, тозған құбырдан ағып кетеді. Ал бұл шығынның құны да тарифке кіреді. Тұрғын өзі ішпеген су үшін де төлейді.
Демек, «тариф өсті, бірақ құбыр өзгермеді» деген тұрғынның сезімі жалған емес. Тарифтің өсуі ең алдымен шығынның өсуін көрсетеді, ал жаңғыртуға оның салыстырмалы шағын бөлігі ғана бөлінеді.
«Инвестицияға айырбас тариф»: уәде мен шындық
Үкімет бұл мәселені «Инвестицияға айырбас тариф» моделі арқылы шешуге тырысып келеді. Оның логикасы қарапайым: монополияға тарифті көтеруге рұқсат беріледі, ал ол оның орнына желіні жаңартуға міндетті. Үкімет деректері бойынша, 2026-2028 жылдары тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығы инфрақұрылымын жаңғыртуға шамамен 3 триллион теңге тартылып, 30 мың шақырым инженерлік желі жөнделуі тиіс.
Елдегі жылу желілерінің шамамен жартысы тозған. Мұндай ауқымда 3 триллион теңге — маңызды, бірақ бірден нәтиже беретін сома емес: құбыр жүздеген шақырымдап ауыстырылады, ал тұрғын оны өз үйінің тұсында ғана көреді.
Бірақ модельдің бір әлсіз тұсы бар. Тарифтің қаншасы шын мәнінде инвестицияға кететінін тұрғын бақылай алмайды. «Астана су арнасының» мысалы көрсеткендей, 41 миллиард теңгелік шығынның ішінде инвестиция небәрі 2,9 миллиард — шамамен 7 пайыз. Егер тарифтің негізгі бөлігі ағымдағы шығынға кетсе, «инвестицияға айырбас» деген атау шындықтан гөрі ниетті білдіреді.
Мораторийдің жасырын бағасы
Бұл тақырыптың тағы бір парадоксы бар: тұтынушыны қорғауға арналған мораторий оның өзіне соққыны күшейтті.
Мораторий кезінде тариф тоқтап тұрды, бірақ монополиялардың шығыны — электр энергиясы, материал, жалақы — өсе берді. 1 сәуірде мораторий біткенде, бұл жинақталған алшақтық бір күнде тарифке түсті. Нәтижесінде тұрғын жыл бойына біркелкі бөлінген шағын өсімнің орнына бір кенет секірісті сезінді — 25-29 пайыз.
Тарифтік мораторийдің мұндай салдары — әлемдік тәжірибеде жақсы белгілі. Ол қысқа мерзімде инфляцияны тежейді, бірақ шығынды жоймайды, тек кейінге қалдырады. Ал кейінге қалдырылған шығын әрдайым секіріс түрінде қайтады.
Тағы бір нюанс: тұрғындардың шағымы әрдайым тарифтің өзгеруімен байланысты емес. Қаңтар айындағы түбіртектерде қалалықтар бір айда 10 мың теңгеге дейін көп төлегенін айтып, шағымданған кезде, Табиғи монополияларды реттеу комитеті ол кезеңде тарифтердің қайта қаралмағанын және көтерілмегенін мәлімдеді. Яғни түбіртектің өсуі тек тарифтен емес, тұтыну көлемінен, есептеу кезеңінен және ауа райынан да туады. Бірақ тұрғын үшін бұл айырмашылықтың мәні шамалы: ол тек түбіртектегі соманы көреді.
Ең төменгі жалақымен салыстыру
Коммуналдық тарифтің өсуін табыспен қатар қойғанда сурет толыға түседі. 2027 жылдың 1 қаңтарынан бастап ең төменгі жалақы 85 мыңнан 110 мың теңгеге — шамамен 29 пайызға — көтеріледі. Бұл — төрт жылдық инфляцияның орнын толтыру ғана.
Сол 2027 жылы Астанадағы ауыз су тарифі халық үшін тағы шамамен 20 пайызға өседі. Яғни ең төменгі жалақыны көтеру жыл басында табысқа қосылатын болса, коммуналдық тарифтердің жалғасқан өсуі оның бір бөлігін бірден «жейді». Ең төменгі жалақы алатын отбасы үшін коммуналдық төлемнің үлесі — орташа отбасыға қарағанда әлдеқайда жоғары.
Халықаралық тәжірибе: тарифті нәтижеге байлау
Табиғи монополиялардың тарифін реттеу — әлемнің барлық елі үшін күрделі міндет. Бірақ дамыған елдердің тәжірибесінде бір қағидат қалыптасқан: тариф тек шығынды өтеу үшін емес, нақты, өлшенетін нәтиже үшін беріледі.
Ұлыбритания су және энергетика салаларында бесжылдық тарифтік циклдер жүйесін қолданады. Реттеуші компанияларға тарифпен бірге нақты көрсеткіштерді белгілейді — мысалы, су шығынын қысқарту, апаттарды азайту, тұтынушыға қызмет көрсету сапасы. Компания бұл көрсеткіштерге жетпесе, тарифтен айыппұл түрінде шегерім жасалады, асырып орындаса — сыйақы алады. Яғни тариф нәтижеге байланған.
Бұл тәсілдің Қазақстан үшін сабағы нақты: «Астана су арнасындағы» 21 пайыздық су шығыны — дәл осындай өлшенетін көрсеткіш. Егер тарифтің бір бөлігі шығынды нақты төмендетуге байланса, тұрғын тарифтің өсуін тек төлем ретінде емес, нақты нәтиже ретінде де көре алар еді.
Не істеу керек
- Тарифтің құрылымын жариялау. Әр монополия тарифтің қанша бөлігі ағымдағы шығынға, қаншасы инвестицияға кететінін түсінікті форматта жариялауы тиіс. «Астана су арнасының» өтінімі көрсеткендей, бұл деректер бар, бірақ тұрғынға жетпейді;
- Тарифті нәтижеге байлау. Су шығынын, апат санын, жылу маусымындағы тоқтауларды азайту — тариф өсімінің шарты болуы керек. Көрсеткіш орындалмаса — тариф түзетіледі;
- Мораторийдің орнына болжамды өсім. Тарифті кенет тоқтатып, кейін күрт көтерудің орнына, инфляцияға байланған біркелкі, болжамды өсім тұтынушы үшін де, монополия үшін де тиімдірек;
- Атаулы қолдауды күшейту. Коммуналдық төлемнің үлесі жоғары, табысы төмен отбасылар үшін тұрғын үй көмегін тарифтің өсуімен қатар қайта қарау қажет — әсіресе 2027 жылы, тарифтің келесі өсімі мен жаңа әлеуметтік санаттар жүйесі бір мезгілде іске қосылғанда;
- Монополиялар арасындағы тізбекті бақылау. Бір монополияның шығынының едәуір бөлігі — екінші монополияның тарифі. Энергия мен су тарифтерін бір-бірінен бөлек емес, жүйелі түрде қарау керек.
Құбырдың құны мен сенімнің құны
Астанадағы коммуналдық тарифтердің өсуі — ресми статистикаға қайшы емес, ол оның орташалау әдісінің артында жасырынып тұр. Ресми инфляция 9,2 пайыз — елдің орташа отбасы үшін дұрыс сан. Бірақ Астанадағы тұрғынның түбіртегі үшін шешуші сан — 25-29 пайыз.
Тарифтің өсуі өз алдына мәселе емес. Тозған желіні жаңарту ақшаны талап етеді, ал ол ақша тек тарифтен, бюджеттен немесе қарыздан келеді. Мәселе — тұрғынның бұл ақшаның қайда кететінін көрмеуінде. Тарифтің негізгі бөлігі ағымдағы шығынды өтеуге кетіп, инвестицияға оның аз бөлігі қалғанда, ал бестен бір су құбырдан ағып жатқанда, «инвестицияға айырбас тариф» деген уәде сенім туғызбайды.
Сондықтан келесі тарифтік циклдің басты міндеті — тарифті өсіру емес, оның нәтижесін көрінетін ету. Тұрғын түбіртектегі соманың өсуімен қатар, өз көшесіндегі жаңа құбырды, су шығынының азаюын, жылу маусымындағы апаттардың сиреуін көрсе ғана, тарифтің өсуі әділ төлем ретінде қабылданады. Әйтпесе әр жаңа түбіртек — сенімнің тағы бір азаюы.
