85 мыңнан 110 мыңға: ең төменгі жалақыны көтерудің бағасын кім төлейді және ол бағаны өсіре ме?

Сурет: жасанды интеллект

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев 28 қазанда Қазақстан халқына Жолдауында үкіметке 2027 жылдың 1 қаңтарынан бастап ең төменгі жалақыны 85 мың теңгеден 110 мың теңгеге дейін көтеруді тапсырды. Президенттің айтуынша, бұл шешім 1,8 миллион адамның, оның ішінде бюджеттен жалақы алатын 370 мыңнан астам қызметкердің табысын арттырады. Өсім — 25 мың теңге, яғни шамамен 29,4 пайыз. Жолдауда ең төменгі жалақыны кезең-кезеңмен көтеру қағидаты да аталды.

Бұл шешімнің бір қызық фоны бар. Небәрі бір ай бұрын, қыркүйектің соңында «Ашық НҚА» порталында жарияланған 2027-2029 жылдарға арналған республикалық бюджет жобасында ең төменгі жалақы өзгеріссіз — 85 мың теңге деп көрсетілген еді. Яғни бюджет бір параметрмен бірінші оқылымнан өтіп, енді оны басқа параметрге бейімдеу керек.

Сондықтан екі сұрақ табиғи түрде туады. Біріншісі — бұл шешім бюджетке қанша тұрады? Екіншісі — 29 пайыздық секіріс бағаның өсуіне қайта ұрына ма? Бұл мақалада екеуіне де жауапты сандар мен тетіктер арқылы іздейміз.

Шешім нақты не дейді

Жолдау мен оған қатысты ресми түсіндірмелердің негізгі тұстары:

• Сома: 2027 жылдың 1 қаңтарынан бастап 110 мың теңге;
• Қамту: шамамен 1,8 миллион адам, оның ішінде 370 мыңнан астам бюджеттік сала қызметкері;
• Тәсіл: кезең-кезеңмен көтеру;
• Ұзақ мерзімді бағдар: Ұлттық экономика министрлігі бұған дейін 150 мың теңгені — медианалық жалақының жартысын — бағдар ретінде атаған, ал Еңбек министрлігі ең төменгі жалақыны Халықаралық еңбек ұйымының стандарттары бойынша есептеуге көшуге дайындалып жатыр.

Маңызды нюанс: ең төменгі жалақы — тек жалақының төменгі шегі емес. Ол бірқатар әлеуметтік төлемдер мен міндетті жарналардың есептік негізі. Сондықтан оның өзгерісі бір мезгілде бюджетке, әлеуметтік сақтандыру қорына және жұмыс берушіге әсер етеді.

1. Өсім бе, әлде қалпына келтіру ме?

Алдымен шешімнің шынайы мәнін анықтау керек. Ең төменгі жалақы 2024 жылдың 1 қаңтарынан бері өзгерген жоқ. Qazaq Expert Club сарапшысы Әйгерім Ильясованың бағасы бойынша, осы үш жылда жинақталған инфляция шамамен 30 пайызды құрады. Демек, 29,4 пайыздық көтеру іс жүзінде инфляцияға жасалған түзету ғана.

Басқаша айтқанда, 2027 жылғы 110 мың теңге 2024 жылдың басындағы 85 мың теңгенің сатып алу қабілетін шамамен қалпына келтіреді. Бұл — нақты табыстың өсуі емес, оның үш жыл бойы жоғалтқан құнын қайтару.

Халықаралық өлшеммен қарағанда сурет те осыны көрсетеді. Ильясованың келтірген дерегі бойынша, елдегі орташа жалақы 486 мың теңге, медианалық жалақы — 348 мың теңге. Медианаға шаққанда, ең төменгі жалақы 85 мың теңгеде 24 пайызға жуық болса, 110 мың теңгеде шамамен 32 пайызға көтеріледі. Еуропалық Одақтың лайықты ең төменгі жалақы туралы директивасы бағдар ретінде медиананың 60 пайызын атайды. Яғни көтеруден кейін де Қазақстанның ең төменгі жалақысы халықаралық бағдардан екі есеге жуық төмен қалады.

Бұл тұжырым шешімді бағалауда маңызды: 29 пайыздық өсімді «шектен тыс секіріс» ретінде қабылдау дұрыс емес. Ол — төрт жыл бойы жинақталған алшақтықтың бір реттік жабылуы.

2. Бюджетке шығын: үш арна

Ең төменгі жалақыны көтерудің бюджеттік құны бір сан емес. Ол үш түрлі арна арқылы жүреді.

Бірінші арна: бюджеттік сектордың жалақы қоры

Президент атаған 370 мыңнан астам бюджеттік сала қызметкері — шешімнің бюджетке тікелей әсер ететін бөлігі. Мемлекет — елдегі ең ірі жұмыс беруші, ал оның төменгі разрядтағы қызметкерлерінің жалақысы ең төменгі жалақыға байланған.

Ресми бюджеттік бағалау әзірге жарияланған жоқ. Бірақ шектік шаманы қарапайым есеппен анықтауға болады. Егер 370 мың қызметкердің бәрі дәл 85 мың теңге алатын болса, айына 25 мың теңгеден, жылына әр қызметкерге 300 мың теңге қосылады. Бұл — жалақы қорына жылына шамамен 111 миллиард теңге, оған жұмыс берушінің міндетті аударымдары қосылады.

Бұл — жоғарғы шекті бағалау, ресми сан емес. Нақты шығын одан аз болуы мүмкін, өйткені «табысы өсетін» қызметкерлердің бір бөлігі ең төменгі жалақыдан сәл жоғары алады, ал олардың жалақысы толық 25 мың теңгеге өспейді. Бірақ ол шығынның ауқымын бағдарлауға мүмкіндік береді: бұл — 30,2 триллион теңгелік бюджет үшін шамалы, бірақ бюджет қабылданып жатқан сәтте қосымша табылуы керек сома.

Екінші арна: әлеуметтік сақтандыру төлемдерінің шегі

Бұл арна аз талқыланады, бірақ ол шешімнің ең қызық салдарын көрсетеді. Әлеуметтік сақтандыру төлемдерінің ең жоғарғы шегі ең төменгі жалақыға байланған. Ресми есептер бойынша, ең төменгі жалақы 110 мың теңгеге көтерілгенде:

• жұмыстан айырылуға байланысты ең жоғарғы төлем айына 346 500 теңгеге дейін өседі;
• бала бір жарым жасқа толғанға дейінгі күтімге арналған төлемнің ең жоғарғы шегі айына 308 мың теңгеге жетеді;
• жүктілік пен босануға байланысты ең жоғарғы төлем 3 234 000 теңгеге дейін көтеріледі.

Мұнда бір парадокс бар. Бұл шектердің өсуінен ең көп ұтатындар — ең төменгі жалақы алатындар емес, керісінше, жоғары жалақы алатын және бұрын шекке тірелген қызметкерлер. Яғни табысы төмен топты қолдауға арналған шешім жанама түрде табысы жоғары топтың әлеуметтік сақтандыру төлемдерін де арттырады. Бұл шығын республикалық бюджетке емес, Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорына түседі, бірақ ол да жүйенің ортақ ресурсы.

Үшінші арна: бюджет жобасын қайта қарау

Бюджет жобасы бірінші оқылымнан ескі параметрмен өтті. Яғни екінші оқылымда ең төменгі жалақыға байланған барлық баптар қайта есептелуі тиіс. Бұл — техникалық, бірақ ашықтық тұрғысынан маңызды сәт: ең төменгі жалақыны көтерудің бюджетке нақты құны дәл осы кезеңде алғаш рет ресми түрде жариялануы керек.

3. Жұмыс берушіге жүктеме: салық реформасынан кейінгі екінші толқын

Шешімнің ең ауыр жүгі мемлекетке емес, жеке секторға түседі. 1,8 миллион адамның 1,4 миллионнан астамы — жеке сектор қызметкерлері. Олардың жұмыс берушілері 1 қаңтардан бастап 110 мың теңгеден кем жалақы төлей алмайды.

Бұл жүктеменің екі қабаты бар.

Жалақының өзі. Сауда, қызмет көрсету, ауыл шаруашылығы, шағын өндіріс сияқты жалақысы төмен салаларда ең төменгі жалақыға жуық алатын қызметкерлер үлесі жоғары. Дәл осы салалар 2026 жылғы салық реформасынан ең көп зардап шеккендер: жеке кәсіпкерлер саны жыл басынан бері 227 мыңға азайды, ал шағын бизнестен түсетін корпоративтік табыс салығы қысқарды.

Міндетті аударымдардың негізі. Ең төменгі жалақы — бірқатар жарналар мен аударымдардың ең төменгі негізі. Жеке кәсіпкер өзі үшін жарнаны кемінде бір ең төменгі жалақыдан аударады. Демек, 29 пайыздық көтеру шағын кәсіпкердің өз жарналарының ең төменгі деңгейін де сол шамада өсіреді.

Мұнда нақты тәуекел бар. Шағын бизнес үшін жүктеме күрт өскенде, оның бір бөлігі «көлеңкеге» кетуі ықтимал: қызметкер ресми түрде жартылай жұмыс күнімен рәсімделіп, жалақының бір бөлігі ресми емес төлем түрінде беріледі. Еңбек министрлігі бұған дейін ең төменгі жалақыны әр қызметкер толық жұмыс күні үшін алатын жалақы ретінде қабылдамау керек екенін түсіндірген. Бірақ бұл ережені шағын жұмыс беруші жүктемені азайтудың тәсілі ретінде пайдалануы мүмкін.

4. Инфляцияға әсері: тікелей әсер шағын, басты тәуекел басқа жерде

Енді екінші басты сұраққа келейік: 29 пайыздық өсім бағаны өсіре ме?

Тікелей арна шектеулі. Ильясованың бағасы бойынша, ең төменгі жалақыны көтерудің бағаға және инфляцияға тікелей әсері шектеулі, өйткені елдегі орташа және медианалық жалақы ең төменгі жалақыдан әлдеқайда жоғары. Логикасы қарапайым: өсім жалпы жалақы қорының шағын бөлігіне ғана қатысты. 1,8 миллион адамның әрқайсысына орта есеппен айына бірнеше мың теңгеден 25 мың теңгеге дейін қосылады — бұл тұтынушылық сұранысқа қосымша серпін береді, бірақ ол жалпы экономика ауқымында шағын.

Екінші айналым әсері — нақты, бірақ салалық. Тәжірибеде ең төменгі жалақы көтерілгенде, оған жуық жалақы алатындардың жалақысы да қатар көтеріледі: жұмыс беруші бұрын ең төменгі жалақыдан сәл жоғары алғандар мен енді ең төменгі жалақы алатындардың арасындағы айырманы сақтауға мәжбүр болады. Бұл әсер ең алдымен жалақы шығыны бағасының едәуір бөлігін құрайтын салаларда — қоғамдық тамақтану, бөлшек сауда, тұрмыстық қызмет — сезіледі. Дәл сол салаларда баға көтерілуі ықтимал.

Басты тәуекел — фискалдық импульс. Инфляция тұрғысынан ең төменгі жалақыдан әлдеқайда ауқымды фактор бар. Ұлттық банк 2027 жылғы бюджеттің инфляцияға әсерін бағалаған кезде, Ұлттық қордан 2,43 триллион теңгелік кепілдендірілген және 2 триллион теңгелік нысаналы трансферт экономикаға құйылатынын ескеріп, инфляция бойынша мақсатты дәлізді 0,5 пайыздық тармаққа кеңейткенін мәлімдеді. Реттеушінің тұжырымы айқын: экономикаға көп ақша құйылғанда, оның инфляциялық әсерсіз қалуы мүмкін емес, ал басты мәселе — сол қаражатты жұмсау тиімділігі.

Демек, ең төменгі жалақыны көтеру инфляцияға өз алдына шешуші әсер етпейді. Бірақ ол бюджет шығысының жалпы өсуімен, Ұлттық қордан ауқымды трансферттермен және тарифтік реформамен бір мезгілде жүреді. Жеке алғанда шағын әсерлердің қосындысы жалпы инфляциялық қысымды күшейтеді.

Халықаралық тәжірибе

Ресей. Ресей ең төменгі еңбекақыны медианалық жалақының пайызына байлады, ал 2025 жылдан бастап бұл үлес 48 пайыз деп заңмен бекітілді. Нәтижесінде ең төменгі еңбекақы соңғы екі жылда қарқынды өсті: 2025 жылы 16,6 пайызға, 2026 жылы 20,7 пайызға. Ресей тәжірибесінің Қазақстан үшін басты сабағы — тетіктің өзі: медианаға байлау ең төменгі жалақыны саяси шешімнен автоматты ережеге айналдырады, бір реттік секірістердің орнына болжамды өсімді қамтамасыз етеді.

Германия. Германия 2022 жылы ең төменгі жалақыны сағатына 12 еуроға дейін көтеріп, оны бір реттік ірі секіріспен жүзеге асырды. Бұл ел үшін ерекше жағдай болды, өйткені әдетте ең төменгі жалақыны жұмыс берушілер, кәсіподақтар мен ғалымдардан құралған тәуелсіз комиссия белгілейді. Германия тәжірибесі көрсеткендей, ірі көтерудің әсері біркелкі емес: ол ең алдымен жалақысы төмен салаларда сезіледі, ал жалпы экономикалық ауқымда шамалы болады.

Екі тәжірибенің ортақ қорытындысы: ең төменгі жалақыны көтерудің экономикалық әсерін оның мөлшерінен гөрі оның болжамдылығы көбірек анықтайды. Жыл сайынғы шағын, алдын ала белгілі өсім бизнеске бейімделуге мүмкіндік береді, ал төрт жылдық тоқыраудан кейінгі бір реттік секіріс бейімделу уақытын қалдырмайды.

Сценарийлер

• Базалық: ең төменгі жалақы 110 мың теңгеге көтеріледі, бюджет екінші оқылымда түзетіледі, тікелей инфляциялық әсер шамалы болады. Жалақысы төмен салаларда баға біршама көтеріледі, ал шағын бизнестің бір бөлігі жүктемені азайту үшін еңбек шарттарын қайта қарайды;
• Қолайлы: көтеру медианаға байланған автоматты тетікпен бекітіліп, келесі жылдары болжамды кезеңдік өсімге көшу басталады. Бизнес жоспарлай алады, ал көлеңкеге кету тәуекелі азаяды;
• Қолайсыз: ең төменгі жалақыны көтеру тарифтік реформа, Ұлттық қордан ауқымды трансферттер және бюджет шығысының өсуімен бір мезгілде жүріп, жиынтық инфляциялық қысымды күшейтеді. Шағын бизнесте ресми жұмыспен қамту қысқарып, табыстың бір бөлігі көлеңкеге ауысады.

Не істеу керек

• Бюджеттік құнды ресми жариялау. Бюджет жобасын екінші оқылымда қайта есептегенде, ең төменгі жалақыны көтерудің республикалық бюджетке, жергілікті бюджеттерге және әлеуметтік сақтандыру қорына нақты құны бөлек көрсетілуі керек;
• Медианаға байлау тетігін бекіту. «Кезең-кезеңмен көтеру» қағидаты нақты формулаға айналмаса, келесі көтеру де саяси шешімге тәуелді болып қалады. Медианалық жалақының белгілі бір үлесі — бизнес үшін де, қызметкер үшін де болжамды бағдар;
• Шағын бизнеске өтпелі кезең. Салық реформасынан кейінгі жүктеме аясында жеке кәсіпкерлердің өз жарналарының ең төменгі негізін біртіндеп көтеру немесе шағын жұмыс берушілерге өтпелі қолдау көрсету көлеңкеге кету тәуекелін азайтады;
• Әлеуметтік сақтандыру шектерін қайта қарау. Ең төменгі жалақыға байланған шектердің автоматты өсуі табысы жоғары топқа артықшылық береді. Шектерді ең төменгі жалақыдан ажыратып, жеке индекстеу әділеттірек болар еді.

Төрт жылдық қарыздың қайтарылуы

Ең төменгі жалақыны 110 мың теңгеге көтеру — инфляциялық жарылыс та, әлеуметтік серпіліс те емес. Ол — төрт жыл бойы қатып тұрған көрсеткіштің шамамен 2024 жылғы нақты құнына қайтарылуы. Оның бюджетке тікелей құны шектеулі, инфляцияға тікелей әсері шағын. Негізгі салмақ жеке секторға, әсіресе салық реформасынан кейін әлсіреген шағын бизнеске түседі.

Бұл шешімнің шынайы маңызы оның мөлшерінде емес, оның тетігінде. Егер 110 мың теңге тағы бір реттік саяси шешім ретінде қалса, бірнеше жылдан кейін сол алшақтық қайта жинақталады, ал келесі түзету тағы да кенет секіріс болады. Ал егер ол медианаға байланған болжамды жүйеге көшудің бірінші қадамы болса, ең төменгі жалақы уәде мен түзету арасындағы циклден шығып, әр жыл сайын еңбектің шынайы құнын көрсететін тұрақты бағдарға айнала алады.