Қуатты қалалар – қуатты мемлекеттің негізі: Қазақстанда урбандалу мен адами капиталды дамыту неге маңызды?
Қазақстан қалаларының экономикалық әлеуетін арттыру, инфрақұрылымды тиімді басқару және тұрғындардың өмір сүру сапасын жақсарту – елдің ұзақ мерзімді дамуының негізгі бағыттарының бірі. ҚР Президенті жанындағы Қазақстанның стратегиялық зерттеулер институтының (ҚСЗИ) Қоғамдық пікірді зерттеу бөлімінің бас сарапшысы Ольга Қалдыбаева қалалардың стратегиялық маңызы, адами капиталды дамыту және қалалық ресурстарды ұтымды пайдалану мәселелеріне назар аударды.
Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев қалалардың ел дамуындағы рөліне ерекше мән береді. «Қуатты қалалар қуатты өңірлердің, ал қуатты өңірлер қуатты мемлекеттің негізін қалайды» деген қағидат қалалық орталықтардың экономикалық өсімге, технологиялық жаңғыруға және адами капиталды дамытуға ықпалын айқындайды.
Инфрақұрылым, білім беру, ғылым, технологиялар мен білікті мамандардың басым бөлігі қалаларда шоғырланған. Дегенмен қаланың стратегиялық маңызы тек ресурстардың жинақталуымен шектелмейді. Ең бастысы – осы әлеуетті тиімді пайдаланып, тұрғындардың мүмкіндіктерін кеңейтуге жағдай жасау.
Қазақстанда қала халқының үлесі артып келеді
Ұлттық статистика бюросының деректеріне сәйкес, 2026 жылғы 1 қыркүйектегі жағдай бойынша Қазақстанның қала халқы шамамен 13,2 миллион адамға жетіп, ел тұрғындарының 64,2 пайызын құрады. Ал 2026 жылғы 1 шілдедегі мәлімет бойынша, республикада 90 қала бар. Олардың ішінде халқының саны миллионнан асатын үш ірі орталық – Алматы, Астана және Шымкент қалалары.
Бұл көрсеткіштер урбандалу үдерісінің күшейіп келе жатқанын аңғартады. Қала халқы көбейген сайын тұрғын үйге, көлікке, коммуналдық қызметтерге, білім беру мен денсаулық сақтау нысандарына түсетін жүктеме де артады. Сондықтан қалалардың дамуын жоспарлау, инфрақұрылымды жаңғырту және қоғамдық кеңістіктердің сапасын арттыру мәселелері өзекті бола түсуде.
Ірі қалалардың ұлттық экономикадағы орны да айрықша. Ұлттық статистика бюросының деректеріне сәйкес, 2025 жылдың қорытындысында Алматы, Астана және Шымкенттің жиынтық үлесіне Қазақстанның жалпы ішкі өнімінің шамамен 38,7 пайызы тиесілі болды.
Экономикалық белсенділіктің ірі қалаларда шоғырлануы олардың дамуы тек әкімшілік шекараларымен шектелмейтінін көрсетеді. Қалалардағы экономикалық өсім айналасындағы елді мекендерге, еңбек нарығына және тұтас өңірдің дамуына ықпал етеді.
Адами капитал – қаланың басты байлығы
Қаланың тұрақты дамуы адами капиталдың сапасымен тікелей байланысты. Сапалы білім мен медициналық қызметтердің қолжетімділігі, заманауи жұмыс орындарының болуы, қауіпсіз қоғамдық кеңістіктер мен қолайлы көлік жүйесі тұрғындардың кәсіби және жеке дамуына мүмкіндік береді.
Бұл ретте қала мен адам әлеуетінің арасында өзара байланыс қалыптасады. Дамыған қалалық орта тұрғындардың қабілетін ашуға жағдай жасаса, білімді, білікті әрі бастамашыл адамдар қаланың экономикалық және технологиялық дамуына үлес қосады.
Сондықтан инфрақұрылымға салынған инвестицияны тек құрылыс пен нысандарды жаңартуға жұмсалған қаражат ретінде қарастыру жеткіліксіз. Мұндай инвестициялар адамның өмір сүру сапасын жақсартып, оның білім алуына, еңбек етуіне және өзін-өзі жүзеге асыруына мүмкіндік берсе, адами капиталды дамытуға да қызмет етеді.
Қала ресурстарын тиімді басқару қажет
Қала аумағының кеңеюі мен инфрақұрылым нысандарының көбеюі өмір сүру сапасының автоматты түрде жақсаруына кепілдік бермейді. Жер учаскелерін, коммуналдық желілерді, көлік инфрақұрылымын, бюджет қаражатын және қоғамдық кеңістіктерді тиімді басқару маңызды.
Егер тұрғын аудандардың құрылысы көлік, инженерлік желілер және әлеуметтік инфрақұрылымның мүмкіндіктерімен үйлеспесе, бұл қалалық қызметтерге түсетін жүктемені арттырып, инвестициялардың тиімділігін төмендетуі мүмкін. Ал кешенді жоспарлау ресурстарды қажетті бағыттарға жұмсауға және қаланың ұзақ мерзімді қажеттіліктерін алдын ала ескеруге мүмкіндік береді.
Осы тұрғыдан алғанда, Президенттің ірі қалаларды дамытудың орта және ұзақ мерзімді жоспарларын әзірлеу жөніндегі тапсырмасы ерекше маңызға ие. Мұндай жоспарлар экономикалық міндеттерді, инфрақұрылымдық шешімдерді және тұрғындардың қажеттіліктерін бір арнаға тоғыстыруға тиіс.
Сонымен қатар жоспарланған жобалардың жүйелі жүзеге асуын, қаражаттың негізді бөлінуін және жауапты органдардың өзара үйлесімді жұмысын қамтамасыз ету қажет. Қала жекелеген ғимараттар мен жолдардың жиынтығы емес, барлық элементі өзара байланысқан күрделі жүйе ретінде қарастырылғаны жөн.
Цифрлық технологиялар қалаларды басқаруға қалай көмектеседі?
Қалалық инфрақұрылымның цифрлық егіздерін жасау басқару тиімділігін арттырудың перспективалы бағыттарының бірі саналады. Бұл технологиялар инженерлік желілер мен көлік жүйелерінің жағдайын талдауға, инфрақұрылымға түсетін жүктемені болжауға және жоспарланған өзгерістердің ықтимал салдарын бағалауға мүмкіндік береді.
Цифрлық модельдер арқылы ресурстарды қай бағытта жаңғырту қажеттігін анықтап, инвестициялық шешімдердің негізділігін арттыруға болады. Мысалы, көлік қозғалысына түсетін жүктемені немесе инженерлік желілердің өткізу қабілетін алдын ала бағалау инфрақұрылымдық жобаларды тиімді жоспарлауға көмектеседі.
Дегенмен цифрлық технологиялардың нәтижесі пайдаланылатын деректердің сапасына және олардың нақты басқарушылық шешімдер қабылдау барысында қолданылуына байланысты. Сондықтан технология енгізумен қатар, оны іс жүзінде пайдалана алатын мамандар мен тиімді басқару тетіктерін дамыту да маңызды.
Жайлы қала – тұрғындардың өмір сапасының кепілі
Қалалық ресурстарды тиімді басқарудың әлеуметтік маңызы зор. Көлік қозғалысын ұтымды ұйымдастыру тұрғындардың жолға жұмсайтын уақытын азайтады. Сенімді коммуналдық инфрақұрылым күнделікті тұрмыстың қолайлылығын арттырады. Ал білім беру, мәдениет және демалыс кеңістіктерінің қолжетімділігі адамның мүмкіндіктерін кеңейтеді.
Президент айқындаған қауіпсіз, жайлы әрі абаттандырылған қалалық орта қалыптастыру міндеті де осы мақсаттармен сабақтас. «Таза Қазақстан» қағидаттары аясында қоршаған ортаға және қоғамдық кеңістіктерге ұқыпты қарау мәдениетін дамыту маңызды.
Жайлы қала дегеніміз – тек таза көшелер мен абаттандырылған саябақтар ғана емес. Бұл – адамның білім алуына, еңбек етуіне, қабілеттерін дамытуына және қоғамдық өмірге белсенді араласуына жағдай жасайтын орта.
Қалалардың дамуы өңірлердің әлеуетін де арттырады
Ірі қалалардың өңірлік даму үдерісіндегі рөлі ерекше. Қалалар айналасындағы елді мекендермен экономикалық және әлеуметтік байланыстарын нығайта отырып, білім, технология және іскерлік белсенділік орталықтарына айнала алады.
Сонымен бірге урбандалуға басымдық беру ауылдық аумақтарды дамытудың маңызын төмендетпеуге тиіс. Теңгерімді өңірлік саясат инфрақұрылымның сапасын жақсартуды, әлеуметтік қызметтердің қолжетімділігін арттыруды және тұрғындардың мүмкіндіктерін кеңейтуді көздейді. Бұл мүмкіндіктер ірі қалалардың әкімшілік шекарасымен шектеліп қалмауы қажет.
Осылайша, қалалардың дамуын адами капиталды нығайтумен, ресурстарды тиімді басқарумен және өңірлер арасындағы байланысты күшейтумен ұштастыру Қазақстанның ұзақ мерзімді экономикалық өсімі үшін маңызды.
Қуатты қала – экономикалық, инфрақұрылымдық және технологиялық әлеуетін тұрғындардың нақты мүмкіндіктеріне айналдыра алатын қала. Қалалық ортаны, адами капиталды және басқару тетіктерін үйлесімді дамыту өңірлердің әлеуетін арттырып, Қазақстанның орнықты дамуына берік негіз қалыптастырады.
