Әлеуметтік желілерде не жазуға болмайды: судья ең жиі кездесетін қателіктерді атады

2026 жылғы мамырда Қазақстанның Жоғарғы Соты ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді қорғау туралы істер бойынша нормативтік қаулыны жаңартты, деп хабарлайды QazaqTodayinfo.kz ақпарат порталы. 

Цифрлық орта алғаш рет осындай егжей-тегжейлі реттеуге ие болды: әлеуметтік желілердегі, онлайн-платформалардағы, интернет-ресурстардағы, мобильді қосымшалардағы және тіпті электрондық поштадағы жарияланымдарға қатысты арнайы түсіндірмелер пайда болды.

Жеке пікір білдіру мен өзге адамдардың құқықтарын бұзудың ара-жігі қайда? Әлеуметтік желі қолданушылары қандай қателіктерді жиі жібереді? Бұл туралы Qazaq Expert Club сарапшысы, судья Динара Куйкабаева айтып берді.

Оның айтуынша, соңғы жылдары әлеуметтік желілердегі жарияланымдарға байланысты даулардың саны айтарлықтай артқан.

Мәселен, 2024 жылы соттарға ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді қорғау туралы 1 612 талап-арыз түскен. Оның 42-сі БАҚ-қа, 430-ы жеке және заңды тұлғаларға қатысты болған. 2025 жылы мұндай талап-арыздардың саны 2 009-ға дейін өсті, оның ішінде 52-сі БАҚ-қа, 471-і жеке және заңды тұлғаларға қойылған. 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында 1 193 талап-арыз түсті, оның 12-сі БАҚ-қа, 268-і жеке және заңды тұлғаларға қатысты.

«Осындай істерді қарау барысында даулардың көпшілігі қасақана жаман ниеттен туындамайтынын байқадым. Әдетте оған эмоция, асығыс қорытынды және рұқсат етілген сын мен заң бұзушылықтың ара-жігін білмеу себеп болады», – дейді ол.

Судьяның пікірінше, ең жиі кездесетін қателіктерді шартты түрде бірнеше санатқа бөлуге болады.

Мәселен, адамдар айыптауды дәлелденген факт ретінде көрсетуге бейім. Сот дауларының ең жиі кездесетін себептерінің бірі – соттың заңды күшіне енген үкімі шықпай тұрып, адамды алаяқ, жемқор, қылмыскер, парақор немесе қылмыстық топтың мүшесі деп атайтын жарияланымдар.

«Көптеген автор мұндай тұжырымдардың пікір ретінде емес, нақты факт туралы мәлімдеме ретінде қабылданатынын ескере бермейді», – дейді сарапшы.

Динара Куйкабаева кінәсіздік презумпциясы қағидаты қолданылатынын еске салады: сот үкімі заңды күшіне енгенге дейін адам қылмыс жасағаны үшін кінәлі деп есептелмейді. Сондықтан ресми ақпаратқа сәйкес келетін: «аталған тұлғаға қатысты тергеу жүргізіліп жатыр», «қылмыстық іс қозғалды», «іс сотта қаралып жатыр» деген тұжырымдарды қолданған қауіпсіздеу.

Тағы бір жиі кездесетін қателік – субъективті бағалауды дәлелденген факт ретінде көрсету.

«Заң пікір білдіруге тыйым салмайды. Мысалы, “Маған қызмет көрсету ұнамады” деген сөз – субъективті баға. Ал “компания алаяқтықпен айналысады”, “дәрігер дипломын сатып алған” немесе “рұқсат пара беру арқылы алынған” деген мәлімдемелер мүлдем басқаша қабылданады. Бұлар – тексеруге болатын нақты фактілер туралы мәлімдемелер. Дәл осындай жарияланымдар көбіне сот талқылауының нысанына айналады», – деп түсіндіреді судья.

Сондай-ақ, оның айтуынша, адамдар салдарын ойламай, тексерілмеген ақпаратты жиі жариялайды. Көпшілік «таныстардан естіген» мәліметтерді, қауесеттерді немесе анонимді хабарламаларды салдарын ойламай таратады.

Егер адам компанияның, дәрігердің, кәсіпкердің немесе мемлекеттік органның заңсыз қызметі туралы ақпарат жарияласа, кейіннен сол ақпараттың шынайылығын дәлелдеуге тура келуі мүмкін екенін түсінуі керек.

«Мен бір істі қарадым, онда ұйым жарияланған ақпаратты толығымен жоққа шығаратын құжаттарды ұсынды. Бұған қоса, маманның жекелеген сөз тіркестерінің қорлау сипатында болғаны туралы қорытындысы алынды. Нәтижесінде талап-арыз қанағаттандырылды», – дейді Динара Куйкабаева.

Ол жарияланымды өшіру әрдайым мәселені шешпейтінін көпшілік түсіне бермейтінін атап өтті. Заң сотқа жүгінгенге дейін дәлелдемелерді нотариаттық тәртіппен қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Бұдан бөлек, компьютерлік-техникалық зерттеулердің нәтижелері және өшірілген жарияланымның мазмұнын анықтауға мүмкіндік беретін басқа да дәлелдемелер пайдаланылуы мүмкін.

«Сондай-ақ көпшілік пікірлердің, яғни комментарийлердің маңызы жоқ деп ойлайды. Алайда комментарийлердің де посттармен бірдей салдары болуы мүмкін және олар да сот дауларына жиі себеп болады. Заң тұрғысынан алғанда, комментарий – жеке пост сияқты ақпарат таратудың бір тәсілі. Сондықтан дөрекі қорлау, айыптау немесе шындыққа сәйкес келмейтін мәліметтерді тарату дәл сондай құқықтық салдарға әкелуі мүмкін», – деп түсіндіреді сарапшы.

Мәселен, әлеуметтік желі қолданушыларының бірі комментарийде басқа адамды қорлап, оның дербес деректерін көрсеткен. Сот мәліметтерді шындыққа сәйкес келмейді деп танып, ар-намыс пен қадір-қасиетті қорғау туралы талапты қанағаттандырды және 200 мың теңге көлемінде моральдық зиян өтемақысын өндіріп алды.

Тағы бір жиі кездесетін қателік – өзгенің фотосуреттері мен жеке хат алмасуын келісімінсіз жариялау.

«Азаматтық заңнама адамның өз бейнесіне деген құқығын қорғайды, ал Конституция хат жазысу, телефон арқылы сөйлесу және өзге де хабарламалардың құпиялылығына кепілдік береді. Сондықтан басқа тараптың келісімінсіз фотосуретті немесе жеке хат алмасуды жариялау кейбір жағдайларда сот дауына әкелуі мүмкін.

Оның үстіне, тіпті сотта да мұндай материалдар заң талаптарын сақтай отырып және хат алмасуға қатысушылардың құқықтарын ескере отырып қана зерттеледі», – дейді Динара Куйкабаева.

Сөз соңында судья мынадай кеңес береді: «Жариялау батырмасын баспас бұрын өзіңізге мына сұрақтарды қойыңыз: “Бұл менің пікірім бе, әлде факт туралы мәлімдеме ме?”, “Жазғанымды дәлелдермен растай аламын ба?”, “Сот шешімінсіз адамды қылмыс жасады деп айыптап отырған жоқпын ба?”, “Басқа адамның өз бейнесіне деген құқығын немесе хат алмасу құпиясын бұзып отырған жоқпын ба?”.

Есіңізде болсын, жекелеген жағдайларда заңнама азаматтық-құқықтық жауапкершілікпен қатар әкімшілік немесе қылмыстық жауапкершілікті де көздейді. Мәселен, көпшілік алдында немесе телекоммуникация желілері арқылы таратылған жала үшін 180 АЕК-ке дейін айыппұл немесе әкімшілік қамақ тағайындалуы мүмкін. Ал әдепсіз түрде, соның ішінде онлайн-платформалар арқылы айтылған қорлау үшін 200 АЕК-ке дейін айыппұл, түзеу немесе қоғамдық жұмыстар көзделген».