Тәтті дерттің жасаруы: неге Қазақстанда диабетпен балалар мен жастар жиірек ауыра бастады?

Оның шешесі де білмеген: «Адамдар өздеріне ине салады деп естігенім бар еді, бірақ бұл қандай ауру, қанша уақыт ауырамыз — түсінігім жоқ еді. Кейін дәрігерлер бұл аурудың жазылмайтынын түсіндірді». Бұл — жеке отбасының әңгімесі емес, жалпыұлттық үрдістің бір көрінісі. Денсаулық сақтау министрлігінің дерегі бойынша, Қазақстанда диабетпен ауыратын балалар саны жыл сайын 10 пайызға артып келеді. Ал ересектер арасында тіркелген науқастар саны жарты миллионға жуықтады. Тіпті одан да қауіптісі — Халықаралық диабет федерациясының бағалауы бойынша, елде шамамен 320 мың адам диабетпен ауыратынын өзі білмейді. Диабет ұзақ уақыт «қарттар ауруы» саналып келді. Бүгінде дәрігерлер басқа сурет көріп отыр: екінші типті диабет — бұрын елу жастан кейін ғана дамитын дерт — мектеп жасындағы балалар мен студенттерде тіркеле бастады. Бұл мақалада өсімнің себебін, оның азық-түлік бағасымен, отбасы бюджетімен, дәрігер тапшылығымен қалай байланысатынын және мемлекеттің не істей алатынын талдаймыз. Бұл туралы Qazaqtoday порталы зерттеп көрді.

Сандар не дейді?

Алдымен статистиканы бір жүйеге келтірейік. Қоғамдық денсаулық сақтау ұлттық орталығының дерегі бойынша, 2024 жылдың 1 қаңтарында Қазақстанда 486 174 диабет науқасы тіркелген, оның 456 573-і — екінші типті диабет. Балалар мен жасөспірімдер арасында 5 300 бірінші типті және 400 екінші типті диабет жағдайы тіркелген. Аурушаңдық көрсеткіші 2023 жылғы тоғыз айда 100 мың адамға шаққанда 301,4 болса, 2024 жылы 333,4-ке жетті — бір жылда 10,6 пайыздық өсім.

Министрлік 2025 жылдың наурызында елде диабетпен ауыратын балалар саны шамамен 6 мыңға жеткенін хабарлады, олардың 90 пайыздан астамы — бірінші типті диабет, әрбір екінші бала тұрақты инсулин терапиясында.

БҰҰ Жаңалықтар қызметінің 2024 жылғы репортажында келтірілген дерек одан да ауыр: диабет асқынуларынан Қазақстанда күніне орта есеппен бес адам аяқ-қолынан айырылады, жылына ампутация саны 1 850-ге жетеді. Салыстыру үшін: 129 миллион халқы бар Жапонияда мұндай операция жылына небәрі 600-ге жуық.

Мұнда бір нәрсені ажыратып алған жөн. Бірінші типті диабет — аутоиммунды ауру, оны өмір салты тудырмайды және алдын алу мүмкін емес; ол балалар арасында әрдайым басым болған. Ал екінші типті диабет — артық салмақ, тамақтану, қозғалыс тапшылығымен тікелей байланысты. Балалар мен жастар арасында дәл осы екінші типтің пайда болуы — жаңа әрі дабыл қағарлық құбылыс. Дәл сол 400 бала — бүкіл әңгіменің өзегі.

Негізгі талдау: жасару неге болып жатыр?

1. Тамақтану құрылымының өзгеруі

Денсаулық сақтау министрлігінің бас штаттан тыс балалар эндокринологы Гүлмира Абдуахасова аурудың негізгі факторларын атап берді: қазақстандықтардың өзгерген өмір салты — аз қозғалу, дұрыс тамақтанбау, семіздік, стресс; жалпы урбанизация; тұқым қуалаушылық; бастапқы диагностиканың жоқтығы.

Бірінші фактор — тамақтану — ең айқыны. Соңғы жиырма жылда қазақстандық отбасының дастарханы түбегейлі өзгерді. Дәстүрлі ет, сүт өнімдері мен нанның орнын тез дайындалатын тағам, тәтті газдалған сусындар, кондитерлік өнімдер басты. БҰҰ репортажында сөйлеген сарапшы мұны дәл сипаттады: 1950 жылға дейін адамзат негізінен табиғи тағам жеген, ал бүгінде рационның үлкен бөлігі — өңделген, қант пен транс-май қосылған өнімдер.

Мұнда алдыңғы талдауларда көтерілген азық-түлік инфляциясы тақырыбымен тікелей байланыс бар. Ет, сүт, көкөніс қымбаттаған сайын отбасы бюджеті ең арзан калорияға — ұн, қант, майға — қарай ығысады. Бұл — таңдау емес, экономикалық мәжбүрлік. Ал арзан калория — дәл сол екінші типті диабеттің қоректік негізі. Демек, азық-түлік бағасының өсуі — тек экономикалық емес, медициналық факторға айналады.

2. Энергетикалық сусындар мен жасөспірімдер

24.kz телеарнасының репортажында Қазақстан ТМД елдері арасында жасөспірімдер арасындағы диабет өсімі бойынша көшбасшылардың қатарында аталады. Мамандар басты себеп ретінде фастфуд, тәтті газдалған және энергетикалық сусындарды атайды. Соңғысы — жеке проблема: энергетиктер ағзаға қосымша қуат бермейді, керісінше, оны сарқады, ал құрамындағы қант мөлшері күнделікті нормадан бірнеше есе асып түседі.

Мемлекет бұл бағытта бір қадам жасады: 2026 жылдың 1 қаңтарынан бастап энергетикалық сусын өндірушілер мен импорттаушылар акциз төлейді. Бірақ қалған қантты сусындар жаңа салыққа ілікпеді. Бұл — келесі бөлімнің тақырыбы.

3. Диагностиканың кешігуі: 320 мың «көрінбейтін» науқас

Абдуахасова атаған факторлардың ішінде ең аз талқыланатыны — «бастапқы диагностиканың жоқтығы». Ал ол статистикада ең үлкен: Халықаралық диабет федерациясының 2021 жылғы бағалауы бойынша, Қазақстанда диабетпен ауыратындар саны 808 мыңға жуық, оның 320 мыңы — анықталмаған. Яғни әрбір бес науқастың екеуі өз ауруын білмейді.

Дәл осы жерде дәрігер тапшылығы мәселесі көрінеді. Екінші типті диабет ұзақ жылдар бойы белгісіз дамиды, оны тек скринингпен — қандағы қант деңгейін тексерумен — анықтауға болады. Ал скрининг алғашқы медициналық-санитариялық көмек деңгейінде, яғни емханада жүреді. Учаскелік дәрігер тапшы, қабылдау уақыты шектеулі, профилактикалық тексеру формалды өтетін жерде диабет асқынғанша анықталмайды. Күніне бес ампутация — көбіне дәл осы кешігудің бағасы.

Жастар үшін бұл әсіресе өткір: студент немесе жас маман емханаға шағыммен ғана барады, профилактикалық тексеруге бармайды. Ал екінші типті диабет алғашқы жылдары шағым бермейді.

4. Психологиялық өлшем

Диабет — созылмалы, өмір бойы бақылауды талап ететін ауру. Бала немесе жасөспірім үшін бұл — қатарластарынан ерекшелену, күнделікті инъекция, тамақтану шектеуі, тұрақты өлшеу. Аяру Тілеумісованың шешесі айтқандай, «ең бастысы — бәрін бақылауда ұстау». Бірақ жасөспірімге бақылау — психологиялық ауыртпалық. Осы жерде алдыңғы талдауда көтерілген тағы бір тақырып — жастардың психологиялық көмекті маманнан емес, жасанды интеллекттен іздеуі — резонанс береді. Созылмалы аурумен өмір сүретін жасөспірімге психологиялық қолдау кем дегенде эндокринологтың кеңесімен қатар жүруі керек. Ал ол қолдау бүгінде жүйелі емес.

«Тәтті салық»: неге әлі енгізілмеді?

Қантты сусындарға акциз — диабеттің алдын алудың әлемде ең кең таралған құралдарының бірі. Lada.kz-тің дерегі бойынша, бүгінде мұндай салық 116 елде бар, ал 2026 жылдан Литва қосылды. Ресей мен Қырғызстан оны тиісінше 2023 және 2026 жылдардан бері қолданады. 2024 жылдың соңында Дүниежүзілік банк Қазақстанға осындай салық енгізуді ұсынды.

Қазақстанда бұл идея бірнеше жылдан бері талқыланады. Денсаулық сақтау министрлігі 2024 жылдың ақпанында Денсаулық сақтауды дамыту тұжырымдамасына семіздікті азайту тармағын енгізіп, литріне кемінде 100 теңге акциз ұсынған. Бірақ Салық кодексін жетілдіру жөніндегі жұмыс тобында бұл ұсыныс өтпеді. Нәтижесінде 2026 жылдан акциз тек энергетикке енгізілді. Ал министрліктің 2026-2030 жылдарға арналған даму жоспарында қантты сусындарға акцизді кезең-кезеңмен енгізу тағы да көзделген.

Қарсы дәлелдер де бар, оларды жоққа шығаруға болмайды. Өндірушілер мен кейбір сарапшылар айтқандай, қант тек сусында емес — кондитерлік өнімде, ұн тағамында да бар, ал ДДҰ-ның Қазақстан бойынша зерттеуі транс-майлар мен тұзбен күресуді бірінші кезекке қойған. Оған қоса, Еуразиялық экономикалық одақтың бірыңғай нарығында бір елде акциз болып, екіншісінде болмаса, өндірушілер бәсекеге қабілеттілігін жоғалтады деген уәж де орынды.

Дегенмен, халықаралық тәжірибе бір нәрсені айқын көрсетеді.

Халықаралық тәжірибе: Мексика мен Ұлыбритания

Мексика — әлемде диабет деңгейі ең жоғары елдердің бірі. 2014 жылы ол қантты сусындарға литріне бір песо салық енгізді. Нәтиже: бірінші жылдың өзінде сатып алу орта есеппен 6 пайызға, жыл соңына қарай 12 пайызға төмендеді, әрі ең үлкен төмендеу табысы төмен отбасыларда байқалды. Модельдеу зерттеулері бойынша, салық 2030 жылға дейін 86 мыңнан 134 мыңға дейін диабет жағдайының алдын алады, ал ставканы екі есе көтерсе — әсері екі есе артады.

Ұлыбритания басқа жолды таңдады: 2018 жылы екі сатылы салық енгізді — қант мөлшері 100 миллилитрге 5-8 грамм болса бір ставка, 8 грамнан асса — жоғарырақ. Ерекшелігі — салық тұтынушыға емес, өндірушіге бағытталған. Нәтижесінде өндірушілер бағаны көтермей, рецептураны өзгертті: салық енгізілгеннен кейінгі төрт жылда салыққа жататын сусындардағы қант мөлшері 45 пайызға азайды, ал сатып алынған қант көлемі 35 пайызға кеміді. Яғни халық сол сусынды іше берді, бірақ қантты аз тұтынды.

Екі тәжірибенің сабағы Қазақстан үшін маңызды: салықтың мақсаты бюджетті толтыру емес, мінез-құлықты — тұтынушының да, өндірушінің де — өзгерту. Ұлыбритания моделі бұл жағынан әсіресе қызық, себебі ол баға өсіміне сезімтал әлеуметтік топтарға тікелей салмақ түсірмейді.

Салдары мен ықтимал сценарийлер

Қоғамға:

• Жас науқастар саны өскен сайын, олар еңбекке қабілетті жаста асқынуға тап болады — бұл денсаулық сақтау жүйесіне де, экономикаға да ұзақ мерзімді жүк;
• Күніне бес ампутация — тек трагедия емес, мемлекеттің тегін дәрі, протез, мүгедектік жәрдемақысына жұмсайтын шығыны;
• Мемлекет диабет науқастарын тегін дәрімен қамтамасыз етуде өңірде көшбасшы (Денсаулық сақтау министрлігі бұны бөлек атап өтеді), бірақ науқас саны өссе, бұл жүктеме де өседі.

Сценарийлер:

• Пассив: ештеңе өзгермесе, балалар арасындағы 10 пайыздық жылдық өсім жалғасады, 320 мың «көрінбейтін» науқас асқынумен келеді;
• Ішінара: акциз энергетикпен шектеледі, скрининг формалды қалады, статистика баяу нашарлайды;
• Жүйелі: Ұлыбритания үлгісіндегі рецептураға бағытталған салық, мектептегі тамақтану стандарты, емханадағы скринингті нақты қаржыландыру қатар жүреді — сонда ғана онжылдық ішінде үрдіс бәсеңдейді.

Не істеу керек?

Диабеттің жасаруы — медициналық емес, жүйелі мәселе. Ол азық-түлік бағасында, мектеп асханасында, емхананың жұмыс тәртібінде, дүкен сөресінде және отбасының күнделікті таңдауында бір мезгілде туындайды.

Мемлекет тарапынан:

• Қантты сусындарға акцизді созбай енгізу, бірақ Ұлыбритания моделінде — өндірушіні рецептура өзгертуге итермелейтін сатылы ставкамен. Бұл бағаға сезімтал отбасыларды жазаламайды;
• Мектеп тамақтануын қайта қарау — балалардың басым бөлігі күнделікті тағамының үлкен бөлігін мектепте жейді. Асхана мен буфет стандарты — диабет профилактикасының ең тікелей құралы;
• Скринингті емханадан шығару — мектеп, университет, жұмыс орны деңгейінде қандағы қантты тексеруді жеңілдету. 320 мың анықталмаған науқас — жүйенің ең үлкен резерві;
• Психологиялық қолдауды эндокринологиялық көмекке қосу — жасөспірім науқас үшін бұл дәрі сияқты маңызды.

Отбасы тарапынан:

• Балада шөлдеу, жиі зәр шығару, шаршағыштық, салмақтың себепсіз өзгеруі байқалса — кешіктірмей тексеру. Аяру Тілеумісованың анасы бұл белгілерді білмегенін айтты — көп ата-ана да білмейді;
• Тұқым қуалаушылық болса — жасына қарамай мерзімді тексеру;
• Тәтті сусынды су мен сүтке ауыстыру — ең қарапайым, ең арзан шара.

Диабет — жазылмайтын, бірақ бақыланатын ауру. Ал екінші типті диабет — көп жағдайда алдын алуға болатын ауру. Айырмашылық — уақытында анықтау мен өмір салтын өзгертуде. Мемлекеттің міндеті — бұл таңдауды қымбат емес, қолжетімді ету: арзан калория тәтті емес, пайдалы болатындай, тексеру алыс емес, жақын болатындай, ал ауру туралы білім жарнамадан емес, мектептен келетіндей.

Аяру бірінші типті диабетпен ауырады — оны алдын алу мүмкін емес еді. Бірақ 400 бала екінші типті диабетпен ауырады — олардың әрқайсысы алдын алуға болатын жағдай. Дәл сол 400 сан — мемлекет пен қоғамға қойылған сұрақ. Оған жауап — акциз туралы кезекті талқылау емес, нақты шешім.